"Hà Nội 36 phố phường", là một khu vực đô thị cổ, có tuổi đời hàng trăm năm nằm bên trong và bên ngoài khu Phố cổ hiện nay. Đây là khu vực đông cư dân sinh sống và buôn bán sầm uất hình thành từ thời Lý - Trần. Điều đặc trưng nhất của khu Phố cổ là các phố làng nghề, gắn liền những ngôi nhà cổ, mang đậm nét kiến trúc Việt Nam truyền thống.

Ngày xưa, những người thợ thủ công từ khắp các làng nghề quanh kinh thành Thăng Long, tụ tập về đây buôn bán, họ chia theo từng khu vực và tập trung chuyên bán các mặt hàng chính của làng nghề mình. Thuở ấy, các thương nhân từ nhiều nước có thể vào thẳng khu vực này để buôn bán, tạo ra một không khí vô cùng đông vui, náo nhiệt, tạo ra một đô thị sầm uất và phát triển.

Và từ đó, tên của các dãy phố phường nơi đây được đặt theo tên của sản phẩm buôn bán chính tại đó, cộng thêm chữ “Hàng” phía trước. Ví dụ như phố Hàng Gà trước đây chuyên buôn bán gia cầm như gà, vịt, ngan, ngỗng, gà tây… Và tên gọi Phố Hàng Gà cũng bắt nguồn từ đó.

Hiện nay, Phố cổ vẫn là khu vực buôn bán nhộn nhịp, sầm uất và một số nơi (tuyến phố) vẫn còn lưu trữ, buôn bán các ngành nghề truyền thống, nhưng cùng với sự phát triển mạnh mẽ và tốc độ đô thị hóa nhanh tại thủ đô Hà Nội khiến cho một số tuyến phố đã chuyển sang kinh doanh các loại mặt hàng khác, giờ đây khu vực quanh Hồ Gươm đâu đâu cũng là quán cà phê, bún phở, cửa hàng quần áo, đồ lưu niệm...

Cùng với đó, nhiều dãy nhà cổ trên nhiều tuyến phố đã mất dần đi nét cổ kính xưa, thay vào đó là những tòa nhà cao tầng, khách sạn phục vụ khách du lịch và những mặt hàng buôn bán đặc trưng nhiều phố giờ chỉ còn là hoài niệm, trên sách vở...

Hãy cùng Tạp chí Thương hiệu và Sản phẩm nhìn lại sự thay đổi trên phố Hàng Gà xưa - nay:

Phố Hàng Gà hiện nay.

Phố Hàng Gà hiện nay có chiều dài khoảng 228m (thuộc phường Hàng Bồ, quận Hoàn Kiếm, Hà Nội), cách Hồ Gươm chừng 500m về hướng Tây Bắc. Tuyến phố này bắt đầu từ phố Hàng Cót tại ngã tư Hàng Mã. Đoạn giữa giáp phố Lò Rèn, rồi cắt ngang phố Hàng Vải và giao điểm là phố Hàng Phèn – Nhà Hoả – Cửa Đông. Còn phía Nam giáp phố Bát Đàn và là đoạn phố nối tiếp phố Hàng Điếu ngày nay.

Tuyến phố này ngày xưa là nơi buôn bán gà, vịt, ngan, ngỗng... nên người dân quen gọi là phố Hàng Gà.

Phố Hàng Gà trước đây tọa lạc trên nền đất của thôn Tân Lập – Tân Khai, tổng Tiền Túc, huyện Thọ Xương cũ. Vào thời kỳ đầu nhà Nguyễn, các giấy tờ hành chính đều viết là phố Tân Khai, bởi con đường đó đi qua đất của thôn Tân Khai. Nhưng người dân lại quen tách riêng làm đôi, do đó: Đoạn giáp phố Bát Đàn - Cửa Đông gọi là phố Thuốc Nam, còn đoạn bên trên nối tiếp với phố Hàng Cót gọi là phố Hàng Gà vì ngày xưa từng có nhiều nhà bán gà, vịt, ngan, ngỗng, gà tây… Và tên gọi đó cũng bắt nguồn từ đó cho đến nay.

Những căn nhà mang kiến trúc cổ xưa, đặc trưng của khu Phố cổ trên phố Hàng Gà đa số có diện tích hẹp, mái thấp, một đến hai tầng hoặc nhiều gác xép.

Trên tuyến phố Hàng Gà ngày xưa có những nhà chuyên buôn bán gia cầm như gà, vịt, ngan, ngỗng, gà tây, chim bồ câu... tập trung ở bên trên chùa Thái Cam. Những nhà bán gia cầm không mở cửa hàng, mà chủ yếu bán hàng luôn ở trong nhà, với những chiếc lồng to nhốt hàng chục con với nhau, khách quen thường đến nhà mua. Ngoài ra, các loại gia cầm còn được một số gia đình trong phố đem bán tại chợ ở Cửa Đông; Một số thì xách đi bán rong các phố, vào các nhà và tiệm ăn là khách hàng quen.

Hình ảnh phố Hàng Gà vào thời Pháp thuộc (ảnh tư liệu)

Nhiều tài liệu cũng chép lại, lúc thực dân Pháp sau khi chiếm Hà Nội, đã đặt tên phố là “Rue de Tien Tsin” để kỷ niệm hiệp ước Thiên Tân ký giữa họ và triều đình nhà Thanh năm 1885. Tuy nhiên người dân nơi đây vẫn quen gọi là phố Hàng Gà - Cửa Đông. Sau khi Nhật đảo chính Pháp ở Đông Dương, tên phố Hàng Gà được thị trưởng Hà Nội - ông Trần Văn Lai quyết định chính thức sử dụng từ năm 1945 đến nay. Phố Hàng Gà hiện nay thuộc địa phận quản lý của phường Hàng Bồ, quận Hoàn Kiếm.

Từ sau năm 1920, nghề buôn bán gia cầm không còn bày ra phố nữa mà tập trung vào chợ, nên phố Hàng Gà không còn là phố buôn bán nữa. Người dân trong phố lúc này chủ yếu là những công chức bậc trung hay những gia đình có cửa hàng buôn bán ở các phố khác. Bên cạnh đó, do phố Hàng Gà nằm sát khu quân sự Cửa Đông, nên chiến sự năm 1946-1947 không làm cho nhà cửa trong phố bị thiệt hại nhiều. Đây cũng là thời kì một số nhà trong phố lợi dụng tình hình chiến tranh, đầu cơ mua bán các sản phẩm phục vụ cuộc chiến nên làm giàu nhanh chóng và xây dựng lại nhà theo kiểu mới.

Phố Hàng Gà trước kia suốt mấy chục năm từng có một tuyến xe điện chạy qua lên phố Hàng Cót rồi rẽ sang phố Quán Thánh - Thụy Khuê - Chợ Bưởi. Ngày nay trên phố không còn xe điện, xe bus nhưng đây vẫn là một trục giao thông quan trọng theo hướng Bắc - Nam của thành phố, lúc nào cũng đông người qua lại. Và phố này cũng là một điểm tham quan thú vị đối với du khách trong và ngoài nước khi đến với khu Phố cổ Hà Nội.

Về kiến trúc, phố Hàng Gà là một trong những khu phố cổ của Hà Nội, có từ lâu đời nên nhà cửa đa số có diện tích hẹp, kiểu cổ, mái thấp, một tầng hoặc nhiều gác xép.

Hiện nay, phố Hàng Gà đã mang một diện mạo mới với nhiều cửa hàng kinh doanh đa lĩnh vực, tuy nhiên cùng với sự đổi thay của Hà Nội nói chung, con phố này giờ chỉ còn là kí ức, mà mặt hàng gà, vịt... gắn liền với tên gọi đã không còn bóng dáng trên tuyến phố này.

Tiệm cắt tóc Lợi - Ký có tuổi đời trên 100 năm nằm ở 65 Hàng Gà là địa điểm chụp ảnh lý tưởng của nhiều du khách.

Về di tích lịch sử trên tuyến Phố Hàng Gà có Chùa Tân Khai, chùa được xây dựng năm Minh Mạng thứ 3 (năm 1822) và cũng là năm thành lập thôn Tân Khai. Nhưng từ lâu, nhân dân thường gọi là chùa Thái Cam vì ở đây có một cái giếng cổ nước rất thơm ngọt, gọi là giếng Thái Cam, nên chùa gọi là chùa Thái Cam.

Chùa Thái Cam đã nhiều lần bị phá hủy do hỏa hoạn vào các năm 1828, 1837; Đặc biệt là trong những ngày đầu kháng chiến chống Thực dân Pháp, chùa đã bị hư hỏng nặng, chỉ có tòa nhà Thờ Mẫu còn giữ nguyên được quy mô kiến trúc từ năm Bảo Đại thứ 8. Kiến trúc hiện nay của chùa là kết quả của lần trùng tu vào năm 1954.

Cổng chùa có hai lối đi khác nhau, cổng chính nằm trên phố Hàng Vải, chung lối đi với đình Tân Khai; Cổng phụ ở phố Hàng Gà dẫn vào nhà Thờ Mẫu và nhà Tổ. Cổng xây gạch kiểu giả vòm, đổ mái bằng, có bốn trụ, bên trên cổng đắp cuốn thư ghi bốn chữ Hán: “Tân Khai linh tự” (chùa thiêng Tân Khai). Chùa chính hình chữ Đinh, gồm tiền đường và thượng điện.

Chùa Thái Cam hiện nay nằm trên phố Hàng Vải giao với Hàng Gà.

Tiền đường là ngôi nhà năm gian, xây kiểu hai tầng bốn mái chồng diêm, mái lợp ngói ta, đỉnh bờ nóc đắp hình mặt trời lửa và bốn chữ Hán “Thái Cam thiền tự." Bộ khung bằng bê tông làm giả kiểu vì truyền thống. Phía trước tiền đường treo bức y môn chạm thủng kiểu “chân quỳ dạ cá," trên cùng là rồng chầu mặt trời, dưới là đôi chim phượng hàm thư, long mã cùng đôi rùa nhỏ. Hai bên tường, hồi tiền đường đặt 13 tấm bia đá ghi lại lịch sử, công đức và những lần sửa chữa chùa. Gian giữa đặt một hương án, hai bên xây bệ cao đặt tượng Đức Ông và Đức Thánh Hiền.Thượng điện gồm ba gian dọc thờ Phật.

Cổng Phụ chùa Thái Cam nằm ở số 16C Hàng Gà.

Chùa Thái Cam ngoài thờ Phật, thờ Thánh Mẫu, còn thờ đức Hưng đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn, vị anh hùng dân tộc kiệt xuất của thế kỷ 13. Chùa hiện còn lưu giữ 29 pho tượng và nhiều đồ tế tự có giá trị khác như bia đá, chuông đồng, hoành phi, câu đối, phướn đại. Chùa được Nhà nước xếp hạng Di tích Kiến trúc Nghệ thuật năm 1990.