"Hà Nội 36 phố phường", là một khu vực đô thị cổ, có tuổi đời hàng trăm năm nằm bên trong và bên ngoài khu Phố cổ hiện nay. Đây là khu vực đông cư dân sinh sống và buôn bán sầm uất hình thành từ thời Lý - Trần. Điều đặc trưng nhất của khu Phố cổ là các phố làng nghề, gắn liền những ngôi nhà cổ, mang đậm nét kiến trúc Việt Nam truyền thống.

Ngày xưa, những người thợ thủ công từ khắp các làng nghề quanh kinh thành Thăng Long, tụ tập về đây buôn bán, họ chia theo từng khu vực và tập trung chuyên bán các mặt hàng chính của làng nghề mình. Thuở ấy, các thương nhân từ nhiều nước có thể vào thẳng khu vực này để buôn bán, tạo ra một không khí vô cùng đông vui, náo nhiệt, tạo ra một đô thị sầm uất và phát triển.

Hiện nay, Phố cổ vẫn là khu vực buôn bán nhộn nhịp, sầm uất và một số nơi (tuyến phố) vẫn còn lưu trữ, buôn bán các ngành nghề truyền thống, nhưng cùng với sự phát triển mạnh mẽ và tốc độ đô thị hóa nhanh tại thủ đô Hà Nội khiến cho một số tuyến phố đã chuyển sang kinh doanh các loại mặt hàng khác, giờ đây khu vực quanh Hồ Gươm đâu đâu cũng là quán cà phê, bún phở, cửa hàng quần áo, đồ lưu niệm, khách sạn hạng sang...

Cùng với đó, nhiều dãy nhà cổ trên nhiều tuyến phố đã mất dần đi nét cổ kính xưa, thay vào đó là những tòa nhà cao tầng, khách sạn phục vụ khách du lịch và những mặt hàng buôn bán đặc trưng nhiều phố giờ chỉ còn là hoài niệm, trên sách vở...nền kinh tế thay đổi kéo theo nhu cầu về mặt bằng kinh doanh cũng trở nên vô cùng cần thiết, chính vì thế nhiều hộ gia đình không ngần ngại đập bỏ đi những căn nhà cổ xây lên những ngôi nhà mang phong cách hiện đại, cao vượt lên hoành tráng lỗng lẫy giữa những căn nhà cổ rêu phong, tường vôi, mái ngói thâm nâu.

Hãy cùng Tạp chí Thương hiệu và Sản phẩm nhìn lại sự thay đổi trên phố Cửa Đông xưa - nay:

Phố Cửa Đông hiện nay nhìn trên bản đồ.

Phố Cửa Đông hiện nay có chiều dài khoảng 230m, rộng khoảng 10m, bắt đầu từ phố Hàng Gà đến phố Lý Nam Đế và cắt qua ngã tư phố Phùng Hưng.

... giao cắt ngã tư phố Phùng Hưng là một tuyến phố thẳng và khá yên tĩnh.

Vào thời Pháp thuộc, phố này là đại lộ Tướng Bi-sô (Avenue Général Bichot) nhưng dân chúng vẫn quen gọi là phố Cửa Đông - Cổng Tỉnh (tức là cổng đi vào trong thành tỉnh). Tên phố Cửa Đông hiện nay được đặt từ sau năm 1945. Theo nhiều tài liệu chép lại, cuối đường này ngày xưa là cửa Chính Đông Môn của thành Thăng Long thời Nguyễn (có thể coi phố Lý Nam Đế là nền của bức tường thành phía Đông). Những năm 1894 - 1897 thực dân Pháp phá thành cho nên cửa đó không còn.

Tuyến phố này xưa thuộc đất thôn Tân Lập, Tân Khai, tổng Tiền Túc, huyện Thọ Xương cũ và nay thuộc phường Cửa Đông, quận Hoàn Kiếm (Hà Nội).

Cửa Đông Thành khoảng thế kỷ 19 (ảnh tư liệu).

Sau khi quân Pháp chiếm Hà Nội thì Chính Đông Môn vẫn chưa bị phá ngay. Trong quá trình phá thành Hà Nội 1894 – 1897, quân Pháp xây một chiếc cổng sắt cho doanh trại Trung đoàn bộ binh thuộc địa số 9 ở ngay chỗ từng tọa lạc dương mã thành, dân ta gọi đó là Cổng Tỉnh.

Ở vị trí con đường nối thẳng giữa doanh trại quân Pháp và những phố cũ nhỏ hẹp trong khu dân cư buôn bán, ngay từ cuối thế kỷ 19 phố Cửa Đông đã được xây dựng rộng rãi với mặt đường trải đá, vỉa hè lát gạch và trồng cây xanh, có đầy đủ cống rãnh thoát nước và đèn đường.

Một trạm gác của quân Pháp trên phố Cửa Đông (ảnh tư liệu).

Vào thời gian đó, quân Pháp lúc đầu còn cho phép dân ta mở ki-ốt bán hàng để phục vụ họ ngay trong doanh trại. Đoạn từ cầu chui đến phố Lý Nam Đế được xây dựng những căn nhà hai tầng, gồm một hoặc hai gian quay ra mặt đường, hầu hết mở cửa hàng phục vụ cho binh sĩ trong thành. Đây còn là nơi xuất phát cho những đám rước đèn của lính Pháp vào tối thứ bảy.

Cầu đường sắt phố Phùng Hưng cắt qua phố Cửa Đông là địa điểm chụp ảnh lý tưởng của du khách.

Đối với lịch sử cách mạng Thủ đô, phố này có một ngôi nhà đáng lưu ý. Đó là nhà số 20, từng là cơ sở tài chính kiêm giao thông của Kỳ bộ Hội Việt Nam Cách mạng thanh niên ở Bắc Kỳ trong những năm 1928 - 1929. Nguyên lúc đó, để có thêm nguồn tài chính, Kỳ bộ đã giao cho ông Đỗ Ngọc Du tổ chức một xưởng sửa chữa cơ khí và cho thuê ô tô du lịch. Ông Du đã thuê ngôi nhà 20 phố Cửa Đông để làm cơ sở. Giúp việc có ông Trần Trọng Hoan, thợ tiện lành nghề.

Một góc khác của Phố Cửa Đông (ảnh tư liệu).

Với số vốn ít ỏi ban đầu, các ông đã mua xe cũ về chữa lại, tổ chức đường xe thường xuyên chạy lên biên giới, vừa làm giao thông liên lạc, vừa kết hợp vận chuyển gây tài chính cho đoàn thể. Tháng 4/1929, chính cơ sở ô tô 20 Cửa Đông này đã tổ chức đưa đón đầy đủ đại biểu các tỉnh về đồn điền Bo-ren ở Ba Vì để họp Hội nghị toàn Bắc Kỳ của Kỳ bộ Hội Việt Nam Cách mạng thanh niên. Tới khi thành lập Đông Dương Cộng sản Đảng (ngày 17/6/1929), ông Đỗ Ngọc Du được cử làm ủy viên Ban chấp hành Trung ương lam thời của Đảng, trực tiếp làm Bí thư Thành ủy lam thời Hà Nội. Ông Trần Trọng Hoan sau đó là Bí thư Thành ủy Hải Phòng.

Những cửa Hàng bán vải với đủ loại màu sắc trên tuyến phố này.

Cũng giống như các tuyến phố cổ khác của Hà Nội, “buôn có bạn, bán có phường”, nên sau này hàng chục cửa hàng buôn bán vải đã mọc lên, tại đây những cửa tiệm đầy ắp các cuộn vải, xúc vải, chồng vải đủ mầu sắc từ nhã nhặn, đến tươi tắn rực rỡ, vô cùng hấp dẫn khách hàng và du khách thập phương.

Giờ đây phố Cửa Đông là phố khá yên tĩnh mát mẻ giữa khu phố cổ tấp nập đông vui nhộn nhịp. Tuy phố khá ngắn chỉ khoảng trên dưới 60 ngôi nhà, nhưng nơi đây hiện nay những ngôi nhà cổ còn lại rất ít, bộ mặt của tuyến phố đã được "thay da, đổi thit" khoác lên mình "tấm áo" dù có bị chắp vá giữa cũ và mới đan xen nhưng vẫn toát lên được nét rất độc và lạ.

Một cơ quan nhà nước mang kiến trúc đặc trưng thời Pháp (ảnh trước) và những hàng quán nhỏ mọc lên trên tuyến phố này.

Đoạn giữa giao cắt với phố Đường Thành - Phùng Hưng - Cửa Đông là tuyến phố khá yên tĩnh.

Phố cổ Hà Nội thu hút du khách trong và ngoài nước bởi nét đẹp cổ kính xưa cũ phảng phất trên từng mái ngói, từng ngõ phố… Màu rong rêu của thời gian không làm mờ đi vẻ đẹp của mảnh đất kinh kì Thăng Long - Kẻ Chợ xưa. Những ngôi nhà cổ như gợi lên nét xa xưa, cổ điển, trong những nếp nhà, trong những nhịp thở của phố Cổ ta như thấy cái hồn xưa của một thời xa vắng.