Rào cản xanh thách thức năng lực quản trị chuỗi cung ứng

Tại hội nghị thúc đẩy xuất khẩu cho thấy, dù kim ngạch 4 tháng đầu năm đạt 23 tỷ USD, tăng trưởng vẫn tiềm ẩn nhiều vết rạn nội tại. Các ngành chủ lực như rau quả, thủy sản, hồ tiêu đang gồng mình trước biến động địa chính trị và chi phí vận tải tăng gấp 3 lần. Đáng ngại hơn, tiêu chuẩn quốc tế đang chuyển dịch sang kiểm soát toàn chuỗi theo hướng phát thải thấp và minh bạch nguồn gốc. Nếu không kịp thay đổi tư duy quản trị, hàng loạt sản phẩm thế mạnh sẽ đối mặt nguy cơ bị loại khỏi thị trường cao cấp do không đáp ứng rào cản kỹ thuật mới. Việc chậm trễ trong thích ứng tiêu chuẩn xanh sẽ khiến nông sản Việt mất đi lợi thế cạnh tranh vốn có trên bản đồ thương mại toàn cầu đầy biến động hiện nay. Về rào cản phòng vệ, ông Nguyễn Hoài Nam, Tổng Thư ký VASEP cho biết: “Doanh nghiệp đang kiệt quệ vì thiếu nguyên liệu, lao động, đồng thời đối mặt các thông tư mới như 81 và 74/2025. Việc cấp giấy chứng nhận hải sản vẫn là nút thắt lớn, đòi hỏi số hóa đồng bộ để tránh tình trạng thực thi không nhất quán gây chậm trễ cho lô hàng xuất khẩu”,

Sự yếu kém trong chế biến và bảo quản là lỗ hổng lớn về quản trị chuỗi giá trị. Tỷ lệ xuất khẩu tươi chiếm ưu thế khiến giá trị gia tăng chưa tương xứng công sức nông dân. Việc thiếu kho lạnh tại vùng nguyên liệu dẫn đến tỷ lệ hao hụt cao. Khi không đầu tư bài bản vào chế biến sâu, nông sản Việt vẫn quẩn quanh trong vòng xoáy "được mùa mất giá", phụ thuộc hoàn toàn vào thương lái và thị trường rủi ro. Chính sự thiếu hụt hạ tầng công nghệ này đã kìm hãm khả năng bứt phá giá trị của các mặt hàng chủ lực dù sản lượng thu hoạch hàng năm luôn đạt mức rất cao. Đề cập logistics và năng lực chế biến, ông Nguyễn Đình Tùng, Phó Chủ tịch VINAFRUIT chia sẻ: “Ngành rau quả tăng trưởng ấn tượng nhưng áp lực chi phí đang báo động. Sự thiếu hụt hệ thống cung ứng lạnh vùng nguyên liệu khiến năng lực cạnh tranh giảm sút, trong khi chế biến sâu vẫn mờ nhạt khi có tới hơn 70% sản phẩm hiện nay vẫn đang ở dạng tươi”.

Ngay cả hạt gạo cũng gặp khó do thiếu chủ động điều tiết cung cầu. Giá gạo giảm gần 20% bộc lộ điểm yếu về quản trị tâm lý của doanh nghiệp nội địa. Việc bán ồ ạt để giải phóng hàng tồn làm suy giảm vị thế thương hiệu quốc gia. Quy định khắt khe về phát thải carbon đang trở thành "vé thông hành" bắt buộc, đòi hỏi toàn ngành thay đổi phương thức canh tác ngay từ cấp cơ sở để duy trì đà tăng trưởng bền vững và lâu dài cho hạt gạo Việt Nam. Nhận định về điều tiết thị trường gạo, ông Đỗ Hà Nam, Chủ tịch VFA khẳng định: “Giá gạo giảm thấp nhất 5 năm qua chủ yếu do yếu tố tâm lý, doanh nghiệp bán tháo khi nghe tin đối tác giảm nhập. Điểm yếu cốt lõi là người nông dân chưa có khả năng điều tiết thị trường, dẫn đến thụ động hoàn toàn về giá trước đối tác ngoại”.

Tái cấu trúc hệ sinh thái nông nghiệp theo hướng bền vững

Để giải quyết điểm nghẽn, Chính phủ định hướng lộ trình tái cấu trúc, tập trung hoàn thiện thể chế và chuyển đổi xanh. Mục tiêu 74 tỷ USD không chỉ là con số kinh tế mà còn là nhiệm vụ ổn định sinh kế cho hàng triệu lao động. Giải pháp then chốt là chuyển từ tư duy sản xuất sang tư duy kinh tế nông nghiệp, đặt chất lượng và thương hiệu lên hàng đầu. Các chuẩn mực như EUDR hay CBAM cần được xem là động lực để chuẩn hóa quy trình theo tiêu chuẩn toàn cầu, giúp giữ vững thị phần và nâng cao giá trị bản sắc Việt. Đây chính là bước ngoặt quan trọng để định hình lại vị thế nông sản Việt Nam trên trường quốc tế thông qua uy tín và chất lượng xanh bền vững. Nói về tầm nhìn chiến lược, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng nhấn mạnh: “Nông nghiệp là trụ đỡ kinh tế gắn với sinh kế của 62% dân số, nên xuất khẩu nông sản mang ý nghĩa an sinh lớn hơn công nghiệp. Chính phủ yêu cầu bộ ngành tháo gỡ ngay điểm nghẽn về đất đai, tín dụng, thủ tục, đồng thời cam kết phản hồi vướng mắc của doanh nghiệp không quá 5 ngày làm việc”.

Về hạ tầng, quy hoạch vùng nguyên liệu tập trung gắn liền hệ thống logistics hiện đại là yêu cầu cấp thiết để tăng sức cạnh tranh. Địa phương cần ưu tiên quỹ đất đạt chuẩn, tránh phong trào lấn biển làm công nghiệp gây mâu thuẫn lợi thế bền vững. Ứng dụng công nghệ số quản lý mã số vùng trồng giúp minh bạch chuỗi cung ứng, tạo dựng niềm tin thương hiệu. Điều này giúp ứng phó rào cản kỹ thuật và mở ra cơ hội tiếp cận thị trường tiềm năng như Trung Đông, châu Phi hay Mỹ Latinh đầy hứa hẹn cho các mặt hàng nông sản đã được chuẩn hóa quy trình sản xuất xanh. Về xây dựng chuỗi cung ứng, bà Nguyễn Thị Kim Thanh, Chủ tịch Hiệp hội Dừa Việt Nam nêu quan điểm: “Ngành dừa đạt 1,1 tỷ USD với 75% chế biến sâu, nhưng đang đối mặt thiếu nguyên liệu do hạn mặn. Để bền vững, cần quy hoạch dài hạn vùng nguyên liệu đạt chuẩn thay vì trồng tự phát, đồng thời nâng cấp hạ tầng giao thông vùng sâu để nông dân không bị ép giá và doanh nghiệp chủ động được nguồn cung”.

Liên kết giữa các thành tố trong hệ sinh thái là chìa khóa khơi thông nguồn vốn và công nghệ. Gói tín dụng hỗ trợ lãi suất thu mua tạm trữ lúa gạo là bước đi kịp thời bảo vệ lợi ích nông dân. Song hành đó, đa dạng hóa thị trường giúp giảm rủi ro phụ thuộc đối tác chủ lực. Chỉ khi thực sự chuyển mình sang sản xuất xanh và phát thải thấp, thương hiệu nông sản Việt mới khẳng định được giá trị trường tồn và vị thế uy tín trên bản đồ thương mại thế giới đang biến động không ngừng, góp phần đưa nông sản Việt vươn tầm cao mới. Khẳng định quyết tâm hành động, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trịnh Việt Hùng chỉ đạo: “Toàn ngành đặt mục tiêu tăng trưởng tối thiểu 3,7% trong bối cảnh rào cản quốc tế tăng cao, buộc chúng ta phải siết chặt kỷ cương và minh bạch xuất xứ. Các cơ quan chức năng sẽ xử lý dứt điểm ách tắc hành chính, hỗ trợ tối đa doanh nghiệp đáp ứng tiêu chuẩn xanh để bứt phá và giữ vững vị thế xuất khẩu trong giai đoạn mới”.