Biến động thị trường và áp lực chi phí sản xuất

Căng thẳng quân sự tại khu vực Trung Đông đang gây ra những biến động khó lường đối với thị trường phân bón thế giới. Theo ông Vũ Duy Hải, Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng giám đốc Tập đoàn Vinacam, chiến sự tại đây đã khiến dòng hàng hóa vận chuyển qua eo biển Hormuz suy giảm nghiêm trọng. Một số nhà máy sản xuất phân bón lớn trong khu vực buộc phải đóng cửa, đặc biệt là nguồn cung urê từ Iran không thể xuất khẩu. Điều này đã đẩy giá urê trên thị trường thế giới tăng hơn 100 USD mỗi tấn chỉ trong vòng một tuần qua.

Tại thị trường trong nước, giá phân đạm nhập khẩu cũng tăng mạnh, từ mức 12 đến 12,5 triệu đồng trước Tết lên xấp xỉ 15 triệu đồng mỗi tấn và được dự báo còn tiếp tục leo thang. Bên cạnh phân đạm, các loại phân bón quan trọng khác như DAP, NPK và kali cũng chịu tác động tiêu cực, kéo theo xu hướng tăng giá chung trên thị trường. Số liệu từ hải quan năm 2025 cho thấy Việt Nam đã nhập khẩu khoảng 6,2 triệu tấn phân bón các loại với tổng kim ngạch 2,2 tỷ USD; trong đó riêng phân kali chiếm khoảng 1,2 triệu tấn, cho thấy mức độ phụ thuộc khá lớn vào nguồn cung bên ngoài.

Các đại lý kinh doanh vật tư nông nghiệp tại nhiều địa phương vùng ĐBSCL xác nhận giá phân bón đã được các nhà máy điều chỉnh tăng khá mạnh. Do giá bán liên tục biến động, nhiều đại lý hiện cũng không dám nhập hàng nhiều như trước mà chủ yếu áp dụng phương thức khách hàng đặt đến đâu thì giao đến đó nhằm hạn chế rủi ro tài chính. Tình trạng này khiến người nông dân phải trực tiếp gánh chi phí đầu vào cao hơn trong vụ lúa Hè Thu sắp tới.

Dự kiến diện tích xuống giống vụ Hè Thu 2026 tại ĐBSCL khoảng 1 triệu 300 ngàn ha. Với nhu cầu sử dụng trung bình 700kg phân bón cho mỗi ha, tổng lượng phân cần dùng ước tính khoảng 910.000 tấn. Tính toán cho thấy nếu giá phân bón tăng khoảng 50.000 đồng mỗi bao 50kg thì tổng chi phí sản xuất riêng đối với cây lúa sẽ đội lên thêm hơn 900 tỷ đồng. Ông Nguyễn Văn Đời, ở xã Bình Thành, tỉnh Đồng Tháp, cho biết vụ Đông Xuân nông dân sử dụng khoảng 50kg phân bón mỗi công đất, nhưng sang vụ Hè Thu lượng phân sẽ tăng lên khoảng 60 đến 70kg, tương đương 600 đến 700kg mỗi héc ta.

Nỗi lo của người nông dân càng gia tăng khi giá thành sản xuất lúa liên tục tăng. Chi phí sản xuất vụ Đông Xuân 2025–2026 ít nhất đã vào khoảng 4.000 đồng mỗi kg lúa, trong khi vụ Hè Thu dự kiến có thể lên tới 5.500 đồng mỗi kg. Ông Đời bày tỏ lo lắng rằng nếu diễn biến căng thẳng tại Trung Đông kéo dài thì sản xuất chắc chắn sẽ gặp nhiều khó khăn, bởi chưa ai có thể dự đoán giá lúa bán ra sẽ ra sao trong vụ mùa tới.

Thách thức xuất khẩu và nỗ lực ổn định thị trường

Khác với sự nhộn nhịp của những năm trước, thời điểm này thị trường lúa gạo tại ĐBSCL diễn ra khá trầm lắng. Tại An Giang, địa phương có diện tích sản xuất lúa lớn nhất cả nước, nhiều nông dân cho biết giá lúa hiện thấp hơn năm trước và vẫn có xu hướng giảm. Ông Nguyễn Thành An, ở xã Cô Tô, cho biết các giống lúa thơm hạt dài như ĐT8 và OM hiện chỉ có giá khoảng 5.900 đến 6.000 đồng mỗi kg, giảm từ 500 đến 600 đồng so với cùng kỳ năm trước. Trong khi đó, thời tiết mưa nắng thất thường khiến sâu bệnh gia tăng, đẩy chi phí sản xuất lên cao và làm lợi nhuận của người trồng lúa giảm đáng kể.

Ông An cho biết thêm rằng do đây mới là mức giá đầu vụ nên khi bước vào giai đoạn thu hoạch rộ sau Tết, khả năng giá sẽ còn tiếp tục giảm. Hiện thương lái cũng chưa mặn mà thu mua, khiến nông dân khó chốt được giá bán. Tình trạng này xuất phát từ việc nhiều doanh nghiệp thiếu đơn hàng mới; trong đó, khách hàng lớn như Philippines giảm nhập trong tháng 3 và tháng 4, còn các thị trường truyền thống như châu Phi và Trung Quốc đều mua cầm chừng để chờ mức giá tốt hơn khi miền Tây bước vào vụ thu hoạch rộ.

Dù vậy, số liệu xuất khẩu trong hai tháng đầu năm 2026 vẫn ghi nhận một số tín hiệu tích cực. Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, tổng lượng xuất khẩu đạt 1,3 triệu tấn với kim ngạch 600 triệu USD, tăng 5% về lượng nhưng giảm 11% về giá trị so với cùng kỳ năm 2025. Ông Đỗ Hà Nam, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA), nhận định rằng trong bối cảnh thị trường thế giới hết sức khó khăn với nguồn cung dồi dào, việc vẫn tăng được sản lượng xuất khẩu cho thấy sự linh hoạt và năng động của các doanh nghiệp Việt Nam.

Tuy nhiên, áp lực đối với doanh nghiệp vẫn rất lớn. Ông Nguyễn Văn Thành, Giám đốc Công ty TNHH SXTM Phước Thành IV, cho biết lãi suất vay tăng, ngân hàng siết room tín dụng và các thủ tục chuyển khoản thanh toán mới đang gây khó khăn cho nông dân. Ông cho rằng xu hướng năm 2026 sẽ rất thách thức khi nguồn cung từ Việt Nam và các nước đều dồi dào trong khi thị trường tiêu thụ lại bị hạn chế. Đồng quan điểm, ông Nguyễn Vĩnh Trọng, Giám đốc Công ty TNHH Việt Hưng, mô tả tình hình hiện nay là “áp lực tứ bề”, khi căng thẳng tại Trung Đông khiến cước tàu đi châu Phi tăng thêm từ 300 đến 400 USD mỗi container so với mức bình thường khoảng 1.600 USD.

Để tháo gỡ khó khăn, ông Đỗ Hà Nam cho rằng các doanh nghiệp cần tìm cách khai thác hiệu quả hơn các thị trường châu Á và Đông Nam Á. Đối với thị trường châu Phi, dù chi phí vận chuyển tăng nhưng nhu cầu gạo vẫn là mặt hàng thiết yếu. Ông cũng kiến nghị Nhà nước cần có chính sách vốn và lãi suất đặc thù cho ngành lúa gạo, đồng thời doanh nghiệp nên chủ động thu mua tạm trữ để tránh giá giảm quá sâu, qua đó bảo đảm lợi ích hài hòa cho người nông dân trong giai đoạn đầy thử thách này.