Khó khăn trong phát triển sản xuất dược liệu và sâm Lai Châu

Tại Hội nghị “Phát triển nông nghiệp hàng hóa, dược liệu theo hướng kinh tế xanh”, các chuyên gia nhận định dược liệu và sâm Lai Châu đang đối mặt với những rào cản lớn về quy mô và kỹ thuật canh tác. Dù sở hữu diện tích rừng hơn 500.000 ha cùng khí hậu đặc thù, song diện tích sâm Lai Châu hiện mới đạt hơn 140 ha, vẫn còn khá khiêm tốn so với dư địa thực tế. Bên cạnh đó, việc sản xuất sâm và các loài cây thuốc quý vẫn trong tình trạng manh mún, thiếu đồng bộ về tiêu chuẩn chất lượng, khiến sức cạnh tranh của dược liệu địa phương chưa cao.

Ông Phạm Văn Duy - Phó Cục trưởng Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết, nông nghiệp hữu cơ trong lĩnh vực dược liệu của tỉnh phát triển còn khá chậm. Hiện nay, diện tích canh tác dược liệu đạt tiêu chuẩn hữu cơ mới chỉ chiếm 0,82% tổng diện tích, trong khi chi phí để đạt các chứng nhận quốc tế lại quá cao so với khả năng của các hộ dân. Điều này đã tạo ra một “nút thắt” lớn, khiến sâm Lai Châu khó tiếp cận các thị trường cao cấp vốn đòi hỏi khắt khe về tính minh bạch và độ sạch của sản phẩm.

Theo phân tích của ông Phạm Văn Duy, một điểm yếu chí mạng khác là tình trạng thiếu đầu tư vào công nghệ chế biến sâu cho ngành dược liệu. Phần lớn các loại cây thuốc sau thu hoạch vẫn được bán ở dạng thô hoặc chỉ sơ chế đơn giản, khiến giá trị kinh tế gia tăng bị sụt giảm đáng kể. Trong khi đó, nhiều vùng nguyên liệu dược liệu tiềm năng tại các huyện biên giới vẫn chưa có nhà máy chế biến đủ tầm, dẫn đến lãng phí tài nguyên và làm giảm động lực mở rộng diện tích của các hợp tác xã địa phương.

Phát biểu tại hội nghị, Chủ tịch UBND tỉnh Hà Quang Trung thừa nhận sự đứt gãy trong chuỗi liên kết chính là nguyên nhân khiến cây sâm chưa thể trở thành trụ cột kinh tế mạnh mẽ. Tỷ lệ liên kết giữa doanh nghiệp và người trồng dược liệu hiện ở mức rất thấp, dẫn đến sản xuất không theo quy hoạch và khó kiểm soát chất lượng đầu vào. Ông Hà Quang Trung nhấn mạnh, việc chưa hình thành hệ thống quản trị thương hiệu bài bản đã khiến sâm Lai Châu đôi khi bị nhầm lẫn, đồng thời chưa khẳng định được vị thế độc tôn của một loài thảo dược quý.

Ông Nguyễn Thành Đồng - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Lai Châu cho hay, các loại dược liệu truyền thống như sa nhân hay thảo quả dù duy trì trên 9.100 ha nhưng giá trị mang lại vẫn chưa ổn định. Bên cạnh đó, việc phát triển các loại dược liệu mới như đương quy hay đẳng sâm vẫn gặp khó khăn về kỹ thuật nuôi trồng và bảo quản sau thu hoạch. Ông Nguyễn Thành Đồng nhận định, nếu không sớm cải thiện quy trình sản xuất an toàn theo các tiêu chuẩn như VietGAP hay GACP-WHO, ngành dược liệu sẽ khó có thể trở thành ngành hàng xuất khẩu mũi nhọn.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Quốc Trị lưu ý rằng phát triển dược liệu và sâm cần được xem là một hướng đi riêng biệt, tuyệt đối không làm theo phong trào hay chạy theo số lượng. Việc phát triển thiếu quy hoạch không chỉ làm giảm chất lượng dược tính của cây sâm mà còn gây áp lực lên hệ sinh thái rừng. Đồng thời, Thứ trưởng Nguyễn Quốc Trị cũng cảnh báo, nếu không có sự tham gia dẫn dắt của các doanh nghiệp lớn trong khâu chế biến và bao tiêu, cây dược liệu Lai Châu sẽ mãi dừng ở dạng tiềm năng mà khó có thể chuyển hóa thành giá trị thực.

Giải pháp xây dựng chuỗi giá trị sâm và dược liệu xanh

Để biến sâm Lai Châu thành “vàng xanh” thực thụ, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Quốc Trị đề nghị tỉnh phải thực hiện chuyển đổi mạnh mẽ từ tư duy sản xuất sang tư duy kinh tế dược liệu. Theo đó, việc nuôi trồng cần gắn chặt với quản lý, bảo vệ rừng, đồng thời khai thác hiệu quả thị trường carbon rừng để tạo thêm nguồn lực. Thứ trưởng Nguyễn Quốc Trị khẳng định, mục tiêu phát triển dược liệu không chỉ dừng ở tăng trưởng kinh tế hai con số mà còn là giải pháp bền vững nhằm giữ rừng và tạo sinh kế lâu dài cho người dân vùng cao.

Cũng theo Thứ trưởng Nguyễn Quốc Trị, địa phương cần tập trung nguồn lực để xây dựng sâm Lai Châu trở thành thương hiệu quốc gia với những tiêu chuẩn khắt khe nhất. Quá trình phát triển phải đi vào chiều sâu, ưu tiên những vùng trồng có điều kiện thổ nhưỡng tối ưu nhằm tạo ra sản phẩm có hàm lượng dược tính cao vượt trội. Ông nhấn mạnh, chỉ khi thiết lập được mối quan hệ hài hòa về lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người trồng rừng, ngành sâm mới có thể phát triển bền vững và tránh nguy cơ biến tướng.

Đồng quan điểm về lộ trình nâng tầm giá trị, ông Phạm Văn Duy đề xuất tỉnh Lai Châu cần ưu tiên cấp mã số vùng trồng và đẩy mạnh truy xuất nguồn gốc cho từng gốc sâm. Đồng thời, cần thu hút các doanh nghiệp có tiềm lực về công nghệ dược phẩm để xây dựng các trung tâm chế biến sâu ngay tại địa phương. Việc đưa sâm Lai Châu vào dược điển Việt Nam và chuẩn hóa quy trình kỹ thuật sẽ là nền tảng quan trọng giúp dược liệu xanh của tỉnh tự tin vươn ra thị trường quốc tế.

Trong kế hoạch chiến lược giai đoạn 2026 - 2030, ông Nguyễn Thành Đồng thông tin Lai Châu đặt mục tiêu mở rộng vùng trồng sâm lên 3.000 ha và có thể đạt 20.000 ha vào những năm tiếp theo. Tỉnh cam kết 100% diện tích sâm sẽ được quản lý nghiêm ngặt thông qua mã số cơ sở nuôi trồng và bảo hộ chỉ dẫn địa lý. Bên cạnh cây sâm, địa phương cũng sẽ phát triển thêm 600 ha vùng dược liệu tập trung đạt các tiêu chuẩn quốc tế như GACP-WHO, qua đó tạo sự đa dạng và ổn định cho nguồn cung dược liệu xanh.

Nhằm hiện thực hóa các cam kết này, Chủ tịch UBND tỉnh Hà Quang Trung khẳng định tỉnh sẽ coi phát triển sâm và dược liệu là một trong những khâu đột phá để thúc đẩy kinh tế xanh. Địa phương sẽ dành các chính sách ưu đãi về đất đai và thủ tục hành chính nhằm thu hút các nhà đầu tư chiến lược xây dựng nhà máy sản xuất giống và chế biến dược phẩm. Ông Hà Quang Trung tin tưởng rằng, khi các “nút thắt” về vốn và công nghệ được tháo gỡ, sâm Lai Châu sẽ trở thành trụ cột vững chắc cho nền nông nghiệp xanh của địa phương.

Tại sự kiện, UBND tỉnh Lai Châu đã trao quyết định đầu tư cho nhiều dự án phát triển rừng gỗ lớn kết hợp trồng sâm và dược liệu quý tại các địa bàn trọng điểm như Mường Tè và Phong Thổ. Đáng chú ý, dự án sản xuất giống và chế biến sâm với quy mô dự kiến 5.600 ha cùng các cam kết khai thác tín chỉ carbon rừng đã mở ra hướng đi đầy triển vọng. Những động thái này cho thấy Lai Châu đang thực sự “đánh thức” kho báu dược liệu dưới tán rừng, qua đó kiến tạo một tương lai phát triển bền vững và thịnh vượng cho vùng đất biên cương.