Nghịch lý mùa thu hoạch và giấc mơ hạt vàng

Theo Báo Phú Thọ, những ngày này, thôn Mường Be, xã Quyết Thắng, tỉnh Phú Thọ bước vào mùa dổi chín. Dưới những tán cây cao vút, quả dổi già tách vỏ, lộ những hạt đỏ au rồi theo gió rơi xuống vườn. Mùa dổi vẫn về như bao năm, nhưng niềm vui của người trồng không còn trọn vẹn khi thứ gia vị đặc trưng từng mang lại nguồn thu lớn nay chỉ có giá 1 kg bằng một nửa so với trước đây. Mường Be vào mùa thu mang theo mùi hương rất riêng từ những hạt dổi vừa nhặt về đem phơi.

Thứ hương nồng ấm ấy từ lâu đã gắn với đời sống đồng bào Mường, trở thành nét văn hóa khó trộn lẫn. Thôn Mường Be hiện có 329 hộ, phần lớn các gia đình đều trồng dổi qua nhiều thế hệ. Có những cây lâu năm với thân lớn đến mức 2 người ôm, vừa cho hạt vừa là của để dành vô giá. Cây càng lâu năm càng có giá trị, mỗi mùa lại cho thêm nguồn thu mà không phải trồng lại. Đặc biệt, hạt dổi Mường Be được chứng nhận có hàm lượng tinh dầu cao hơn các vùng khác.

Khi nướng trên than nóng, hạt tỏa mùi thơm đặc trưng, chỉ cần một lượng nhỏ cũng đủ làm dậy vị món ăn. Chia sẻ về sự gắn bó này, Trưởng thôn Mường Be Bùi Văn Khoản cho biết cây dổi đã gắn bó lâu đời với đời sống người dân, phần lớn các hộ đều có từ vài cây đến cả vườn. Có thời điểm, nguồn thu từ dổi đóng góp đáng kể vào kinh tế gia đình, khiến nhịp sống mỗi mùa quả chín luôn tấp nập người trèo hái, phơi phóng.

Nhưng mùa dổi năm nay đã khác, khi câu chuyện thịnh vượng lùi lại để nhường chỗ cho những nỗi lo toan thực tế. Trong câu chuyện về những mùa dổi thịnh vượng, ông Bùi Văn Hền là một trong những người nhớ rõ hơn cả. Gia đình ông từng có thời điểm thu tới 300 triệu đồng sau một mùa dổi, biến cây dổi thành nguồn sinh kế mang lại thu nhập cao.

Năm nay, ông Hền dự kiến thu khoảng 2,5 tạ hạt, một con số đáng chờ đợi về sản lượng. Thế nhưng, điều khiến ông ngậm ngùi là giá hạt hiện chỉ khoảng 120.000 đồng/kg, tạo ra sự chênh lệch lớn so với thời kỳ đỉnh cao. Dổi Mường Be phần lớn là cây cao, muốn thu hái phải có người trèo thành thạo vì tiềm ẩn nhiều nguy hiểm. Khi giá cao, người dân thuê người trèo hái, còn khi giá xuống thấp, chi phí nhân công lại trở thành bài toán nan giải. Vì vậy, thay vì trèo hái, một số gia đình chọn chờ quả tự rụng rồi nhặt.

Hướng đi mới để vực dậy giá trị đặc sản

Từng có thời điểm, giá hạt dổi dao động từ 2,5 triệu đến 2,7 triệu đồng/kg, nhưng 3 năm nay giảm mạnh do nguồn cung tăng lớn. Thực tế ấy đặt người trồng dổi trước một nghịch lý: Vùng đất có sản phẩm đặc trưng với hàm lượng tinh dầu cao, nhưng giá trị kinh tế thực tế nhận lại lại giảm sút trầm trọng. Giá dổi có thể lên xuống theo thị trường, nhưng với người dân Mường Be, cây dổi còn mang giá trị khó đo đếm bằng tiền, được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Hạt dổi đã đi vào căn bếp, được nướng thơm và giã nhỏ làm gia vị quen thuộc.

Không dừng lại ở đó, người dân còn chế biến tinh dầu xoa bóp, ngâm rượu theo kinh nghiệm dân gian, biến dổi thành một phần không thể thiếu trong nếp sống. Đáng chú ý, từ sản vật này, muối dổi đã được xây dựng thành sản phẩm OCOP, mở ra hướng đi mới nhằm nâng cao giá trị thay vì chỉ bán hạt thô. Hương vị đặc trưng tiếp tục được đưa vào các sản phẩm chế biến sâu, tạo tiền đề khẳng định vị thế thương hiệu trên thị trường rộng lớn hơn.

Với Mường Be, câu chuyện quan trọng lúc này không chỉ nằm ở một mùa giá thấp mà còn là bài toán định vị thương hiệu dài hạn. Cần làm thế nào để lợi thế về vùng dổi có chất lượng tinh dầu cao được nhận diện rõ hơn trên thị trường, từ đó nâng giá trị sản phẩm và tạo thêm động lực để người dân gìn giữ những vườn dổi. Trưởng thôn Bùi Văn Khoản cũng mang theo nỗi trăn trở ấy khi nói về cây dổi của quê hương, không chỉ bởi câu chuyện thu nhập của các hộ dân. Phía sau những tán dổi xanh thẫm là cả một sản vật đã gắn với tên đất, tên làng và tâm hồn của người dân bản địa qua bao thăng trầm.

Chiều xuống, dưới những vòm dổi xanh thẫm, thi thoảng quả già tách vỏ, rơi xuống lớp lá khô. Người trong nhà bước ra nhặt, gom lại mang về phơi trong cái nắng hanh hao cuối mùa. Mùa dổi ở Mường Be vẫn thơm nồng, chỉ khác là bên những nong dổi nay có thêm nỗi niềm của những người từng chứng kiến hạt vàng mang lại nguồn thu lớn. Giữa lúc giá dổi xuống thấp, điều người dân mong mỏi không chỉ là một mùa được giá.

Hơn hết, họ kỳ vọng tìm được hướng đi vững chắc để hương dổi giữ được giá trị tương xứng với chất lượng vốn có. Danh tiếng được vun đắp qua nhiều năm chính là chìa khóa để hạt dổi vươn xa, không bị mai một trước sức ép thị trường. Những trăn trở của người làm vườn cùng tư duy làm OCOP chính là hy vọng mới, đưa cây dổi trở lại vị thế của thứ hạt vàng xứ Mường.