Gỡ nút thắt cho Arabica Điện Biên

Điện Biên vốn nổi tiếng với những vùng cà phê Arabica chất lượng cao tại Mường Ảng, Tuần Giáo và khu vực đèo Pha Đin. Nhờ điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng đặc thù, sản phẩm nơi đây được thị trường đánh giá cao. Theo số liệu thống kê, địa phương hiện có khoảng 8.500 ha Arabica, đứng thứ ba cả nước sau Sơn La và Lâm Đồng. Tính đến năm 2025, diện tích cà phê đạt 8.121 ha với sản lượng khoảng 6.500 tấn và năng suất bình quân 1,37 tấn nhân/ha. Tuy nhiên, giống gieo trồng chủ lực hiện nay vẫn chủ yếu là Catimor, trong khi quy mô sản xuất nhìn chung còn manh mún và nhỏ lẻ.

Tại Diễn đàn "Phát triển nông nghiệp bền vững gắn với chuyển đổi xanh và nâng cao chuỗi giá trị các sản phẩm chủ lực tại Điện Biên", ông Lò Văn Cương, Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Điện Biên đánh giá lợi thế về chất lượng là nền tảng quan trọng nhưng chưa đủ để tạo nên sức cạnh tranh bền vững. Những kết quả đạt được trong thời gian qua vẫn chưa thực sự tương xứng với tiềm năng vốn có. Tình trạng liên kết giữa các khâu trong chuỗi giá trị còn thiếu chặt chẽ, tỷ lệ chế biến sâu còn thấp và số lượng doanh nghiệp đầu tư vào ngành hàng cà phê chưa nhiều. Chính những hạn chế này đã trở thành điểm nghẽn khiến giá trị gia tăng của sản phẩm chưa được phát huy như kỳ vọng.

Cùng chung góc nhìn về những thách thức nội tại, ông Lê Xuân Cảnh, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Điện Biên chỉ ra một nút thắt lớn nằm ở hạ tầng phục vụ xuất khẩu. Toàn tỉnh hiện mới chỉ có từ một đến hai mã số vùng trồng, trong khi định hướng lâu dài là xây dựng vùng nguyên liệu hàng chục nghìn ha đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế. Khoảng cách giữa thực trạng và mục tiêu vẫn còn rất lớn. Bên cạnh đó, việc mở rộng quy mô diện tích cần đi đôi với phát triển công nghiệp chế biến, xây dựng thương hiệu và bám sát tín hiệu nhu cầu của thị trường tiêu thụ.

Ở khâu đáp ứng các tiêu chuẩn hội nhập, Thạc sĩ Đinh Thị Tiếu Oanh, Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên nhấn mạnh rào cản khắt khe từ Quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu. Theo đó, sản phẩm cà phê xuất khẩu vào thị trường này bắt buộc phải được sản xuất trên diện tích không có nguồn gốc từ đất rừng bị chuyển đổi sang đất nông nghiệp sau mốc thời gian quy định. Vì vậy, việc tuân thủ đầy đủ các tiêu chuẩn đòi hỏi công tác truy xuất nguồn gốc vùng trồng phải được thực hiện minh bạch và chính xác.

Bổ sung về áp lực cạnh tranh quốc tế, ông Phạm Ngọc Mậu, Phó Vụ trưởng Vụ Hợp tác quốc tế thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho rằng cà phê Điện Biên phải cạnh tranh trực tiếp với các quốc gia xuất khẩu truyền thống lâu năm. Trong khi đó, việc thiếu thông tin về thị hiếu tiêu dùng ở thị trường nước ngoài cùng các tiêu chuẩn kỹ thuật ngày càng khắt khe cũng đang trở thành lực cản lớn đối với quá trình mở rộng thị trường.

Đột phá giải pháp nâng tầm giá trị cà phê đặc sản

Trước những tác động của biến đổi khí hậu, TS. Phan Việt Hà, Phó Viện trưởng Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên nhận định diện tích Arabica tại khu vực Trung Mỹ có thể giảm 50% vào năm 2050. Đây được xem là cơ hội để những vùng sinh thái phù hợp như Điện Biên bứt phá. Với độ cao trên 500 m cùng nền nhiệt dao động từ 15 đến 24 độ C, địa phương đáp ứng đầy đủ các điều kiện sinh thái khắt khe mà cây cà phê Arabica yêu cầu. Theo ông, quy hoạch vùng trồng dựa trên cơ sở khoa học và định hướng phát triển phân khúc cà phê đặc sản sẽ là bước đi cốt lõi để nâng cao giá trị.

Một giải pháp then chốt khác nhằm nâng cao chất lượng là đưa các giống mới vào sản xuất. Tiêu biểu là giống Arabica THA1 do Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên nghiên cứu và công bố lưu hành. Giống này cho năng suất bình quân từ 2,94 đến 3,25 tấn nhân/ha, cao gấp khoảng hai lần năng suất hiện nay tại Điện Biên. Với đặc tính kháng bệnh gỉ sắt tốt, cây thấp, tán gọn và phù hợp trồng ở vùng có độ cao trên 600 m với mật độ lớn, THA1 được kỳ vọng sẽ góp phần nâng cao chất lượng nguyên liệu, đồng thời giảm chi phí chăm sóc.

Để gia tăng sức cạnh tranh, ông Lê Đức Huy, Phó Chủ tịch Hiệp hội Cà phê Việt Nam đề xuất Điện Biên tận dụng lợi thế của người đi sau để hướng tới mục tiêu số hóa toàn diện ngành cà phê. Với quy mô dự kiến khoảng 20.000 ha, địa phương sẽ thuận lợi hơn trong việc đồng bộ dữ liệu vùng trồng, quản lý sản xuất và đáp ứng các yêu cầu về truy xuất nguồn gốc. Bên cạnh đó, việc kết hợp phát triển cà phê với bản sắc văn hóa Tây Bắc và du lịch trải nghiệm sẽ góp phần tạo nên dấu ấn khác biệt, nâng cao giá trị thương hiệu và thu hút du khách.

Nhìn từ góc độ định vị sản phẩm, ông Lê Minh Cường, Giám đốc Công ty TNHH Thương mại dịch vụ HSDC nhận định Arabica Điện Biên cần được xây dựng như một sản phẩm mang bản sắc riêng thay vì chỉ là mặt hàng nguyên liệu thô. Câu chuyện về vùng đất, con người và văn hóa địa phương cần được thể hiện nhất quán thông qua hệ thống nhận diện thương hiệu cũng như thiết kế bao bì. Bao bì không chỉ thực hiện chức năng bảo quản sản phẩm mà còn là lời cam kết về chất lượng, góp phần tạo dựng niềm tin bền vững với người tiêu dùng.

Về phía cơ quan quản lý, ông Nguyễn Quý Dương, đại diện Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật cho biết đơn vị đã tham mưu Bộ trình Chính phủ dự thảo sửa đổi Nghị định 38/2026/NĐ-CP theo hướng phân cấp cho cấp xã thực hiện cấp mã số vùng trồng. Cơ chế này được kỳ vọng sẽ rút ngắn thời gian xử lý thủ tục, tạo điều kiện thuận lợi để mở rộng vùng nguyên liệu đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu. Đồng thời, việc triển khai đồng bộ các giải pháp từ chọn giống, phát triển vùng trồng đến hoàn thiện cơ chế, chính sách sẽ tạo động lực quan trọng giúp cà phê Điện Biên từng bước khẳng định và nâng tầm giá trị thương hiệu.