Từ đất và lửa đến sắc men Suối Ngọc

Bát Tràng, nghề gốm hiện diện trong từng con ngõ, từng xưởng sản xuất và những lò nung vẫn đỏ lửa mỗi ngày. Đất đi qua bàn tay người thợ, được tạo hình, phủ men rồi trải qua nhiệt độ cao trước khi trở thành một sản phẩm hoàn chỉnh. Qua nhiều thế hệ, quy trình ấy đã tạo nên diện mạo riêng cho một trong những làng nghề gốm sứ lâu đời của Việt Nam.

Nhưng nghề truyền thống không chỉ được duy trì bằng cách lặp lại những gì đã có. Cùng với sự thay đổi của thị trường, những người làm gốm Bát Tràng phải tìm cách đưa kỹ thuật cũ vào những sản phẩm mới, qua đó tạo thêm sức sống cho nghề.

Trong hướng đi ấy, Hợp tác xã Sản xuất kinh doanh gốm sứ Tân Thịnh do nghệ nhân Trần Đức Tân điều hành đã dành nhiều năm nghiên cứu những dòng sản phẩm kết hợp giữa kỹ thuật truyền thống và ngôn ngữ thẩm mỹ đương đại. Được thành lập năm 2013, Tân Thịnh từng bước phát triển những sản phẩm gốm mang dấu ấn riêng, trong đó nổi bật là bộ gốm men Suối Ngọc.

Sự khác biệt của Suối Ngọc trước hết nằm ở lớp men. Nguyên liệu trong nước được kết hợp với các loại quặng kim loại trong lòng đất, trải qua quá trình pha chế và trang trí trước khi đưa vào lò nung ở nhiệt độ khoảng 1.250 độ C. Dưới tác động của nhiệt, màu men biến đổi và tạo nên hiệu ứng hỏa biến trên bề mặt sản phẩm. Mỗi sản phẩm vì thế có những sắc độ riêng, tạo cảm giác về một lớp màu vừa được hình thành trong lòng đất vừa được tôi luyện qua lửa.

Tên gọi Suối Ngọc gợi liên tưởng đến sự trong trẻo và biến đổi của dòng nước, đồng thời thể hiện ý tưởng về sự kết hợp giữa các yếu tố tự nhiên. Đất, nước và lửa không chỉ là những thành phần trong quá trình chế tác mà còn trở thành một phần của câu chuyện mà sản phẩm muốn truyền tải.

Trên những sản phẩm ấy, màu men được kết hợp với các họa tiết và nghệ thuật thư pháp. Những câu danh ngôn, triết lý của cha ông được đưa lên bề mặt gốm, trong khi khách hàng có thể lựa chọn nội dung phù hợp với mục đích sử dụng hoặc làm quà tặng. Sản phẩm vì thế không chỉ mang giá trị của một vật dụng mà còn chứa đựng câu chuyện văn hóa và dấu ấn của người tạo ra nó.

Đằng sau diện mạo hoàn chỉnh là quá trình thử nghiệm không dễ dàng nhìn thấy. Men gốm có thể thay đổi sau mỗi lần nung, màu sắc có thể không đạt như dự tính, còn một sai lệch nhỏ trong công đoạn chế tác cũng có thể khiến sản phẩm phải làm lại. Người thợ có thể kiểm soát nguyên liệu, hình dáng và kỹ thuật, nhưng cuối cùng vẫn phải chờ ngọn lửa quyết định diện mạo của sản phẩm.

Men Suối Ngọc được hình thành trong chính quá trình thử nghiệm và thích nghi ấy. Một dòng men mới xuất hiện giữa vùng đất có lịch sử lâu đời về gốm sứ, mang theo mong muốn tạo nên dấu ấn riêng nhưng vẫn nằm trong mạch nghề truyền thống của Bát Tràng.

Hành trình từ sản phẩm làng nghề đến OCOP 5 sao

Một sản phẩm gốm đẹp chưa đủ để trở thành sản phẩm OCOP 5 sao. Đằng sau kết quả ấy là quá trình hoàn thiện về chất lượng, thiết kế, thương hiệu, khả năng thương mại hóa và giá trị văn hóa. Với men Suối Ngọc, hành trình này được hình thành từ quá trình nghiên cứu và hoàn thiện sản phẩm trong nhiều năm. Năm 2019, bộ sản phẩm được Hà Nội đánh giá là sản phẩm OCOP tiềm năng 5 sao. Đây là bước đệm quan trọng để sản phẩm tiếp tục được hoàn thiện trước khi hướng tới cấp độ cao nhất của chương trình.

Từ một dòng men mới, Tân Thịnh phải duy trì chất lượng đồng thời phát triển mẫu mã để đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của thị trường. Các bộ sản phẩm mới được nghiên cứu trong khoảng thời gian từ sáu tháng đến một năm, trong đó màu sắc, họa tiết và hình thức được điều chỉnh để phù hợp với từng nhóm khách hàng.

Quá trình ấy cũng cho thấy sự thay đổi trong cách làm nghề. Người nghệ nhân ngày nay không chỉ đứng trước bàn xoay hay bên cạnh lò nung mà còn phải quan tâm đến thiết kế, thương hiệu, thị trường và xu hướng tiêu dùng. Những hoạt động triển lãm, hội chợ, tọa đàm nghệ thuật và giao lưu quốc tế trở thành cơ hội để sản phẩm gốm tiếp cận khách hàng mới, đồng thời giúp người làm nghề quan sát những thay đổi của thị trường.

Năm 2023 đánh dấu bước ngoặt quan trọng khi bộ sản phẩm gốm men Suối Ngọc chính thức được công nhận OCOP 5 sao cấp quốc gia theo Quyết định số 2476/QĐ-BNN-VPĐP ngày 20/6/2023.

Năm ngôi sao trên giấy chứng nhận không chỉ phản ánh chất lượng của một bộ sản phẩm. Đằng sau đó là nhiều năm nghiên cứu, thử nghiệm và điều chỉnh để một sản phẩm thủ công có thể đáp ứng những yêu cầu ngày càng cao của thị trường.

Hành trình ấy càng đáng chú ý khi những sản phẩm mới của Tân Thịnh từng phải đối mặt với những phản hồi chưa tích cực trong thời gian đầu. Một dòng men khác biệt luôn cần thời gian để người tiêu dùng làm quen và nhận ra giá trị. Việc tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện đã giúp Suối Ngọc từng bước tạo dựng vị trí riêng.

Sau khi có danh hiệu, sản phẩm tiếp tục phải tìm kiếm thị trường và duy trì sức cạnh tranh. Gốm Tân Thịnh đã hướng đến các thị trường như Đức, Pháp, Nhật Bản và Hàn Quốc, đồng thời tận dụng thương mại điện tử để mở rộng khả năng tiếp cận khách hàng. Từ một xưởng gốm ở Bát Tràng, sản phẩm bắt đầu có thêm những điểm đến bên ngoài làng nghề. Con đường ấy đưa câu chuyện của đất và lửa đến gần hơn với những thị trường vốn có yêu cầu cao về chất lượng, thiết kế và bản sắc.

Năm ngôi sao và hành trình chưa dừng lại

Sau nhiều năm nghiên cứu và hoàn thiện, năm 2023 trở thành một dấu mốc đáng nhớ đối với men Suối Ngọc. Nhưng khi chứng nhận OCOP 5 sao đã trở thành một phần của câu chuyện, công việc phía sau những cánh cửa xưởng gốm vẫn tiếp tục. Những người thợ vẫn tạo hình, phủ men và đưa sản phẩm vào lò. Những mẻ gốm mới vẫn cần được kiểm soát, bởi mỗi thay đổi về nguyên liệu, nhiệt độ hay kỹ thuật đều có thể tác động đến kết quả cuối cùng.

Điều đó khiến danh hiệu OCOP 5 sao không phải là đích đến cuối cùng. Với Suối Ngọc, sự đổi mới được thể hiện qua việc cập nhật mẫu mã và mở rộng các dòng sản phẩm phục vụ nhiều nhu cầu khác nhau, từ quà tặng, tiêu dùng đến nội thất và không gian nghỉ dưỡng. Bên cạnh thị trường trong nước, sản phẩm tiếp tục được định hướng tới các thị trường quốc tế.

Nhưng giữa những thay đổi ấy, yếu tố con người vẫn là phần không thể thay thế. Một sản phẩm gốm có thể được nhìn thấy ở lớp men, hình dáng hay họa tiết, nhưng phía sau đó là bàn tay người thợ, kinh nghiệm được tích lũy qua thời gian và khả năng chấp nhận thử nghiệm để tìm ra một kết quả mới. Câu chuyện của men Suối Ngọc vì thế không chỉ nói về một sản phẩm đạt OCOP 5 sao. Nó phản ánh cách một cơ sở làng nghề truyền thống tìm kiếm hướng đi mới trong bối cảnh thị trường ngày càng đòi hỏi cao hơn về chất lượng và tính khác biệt.

Bát Tràng có hàng trăm năm lịch sử làm gốm, nhưng lịch sử ấy không phải một khuôn mẫu bất biến. Đất vẫn được nhào nặn bằng đôi tay người thợ, lửa vẫn quyết định sự biến đổi của men, còn những giá trị văn hóa vẫn được gửi gắm vào từng sản phẩm. Điều thay đổi là cách người làm nghề kể câu chuyện của mình và đưa câu chuyện ấy đến với người tiêu dùng.

Từ những mẻ nung đầu tiên của một dòng men mới đến danh hiệu OCOP 5 sao là một chặng đường dài. Trong hành trình ấy có sự sáng tạo, những thử nghiệm chưa thành công, quá trình hoàn thiện và cả nỗ lực tìm kiếm thị trường.

Năm ngôi sao vì vậy không chỉ là sự ghi nhận cho một bộ sản phẩm. Đó còn là dấu mốc cho thấy gốm Bát Tràng có thể bước vào thị trường hiện đại bằng chính nền tảng truyền thống của mình.

Khi sản phẩm tiếp tục được hoàn thiện và hướng tới những thị trường mới, câu chuyện của Suối Ngọc vẫn chưa khép lại. Bởi với nghề gốm, mỗi mẻ nung là một lần bắt đầu, và với một sản phẩm OCOP, được công nhận mới chỉ là bước đầu của hành trình giữ gìn chất lượng, bản sắc và sức sống trên thị trường.