Nghịch lý khối tài sản khổng lồ và tiến độ cổ phần hóa chậm

Theo báo cáo được ông Nguyễn Đức Hiển, Phó trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương trình bày tại hội thảo, cả nước hiện có 695 doanh nghiệp nhà nước do 45 bộ, ngành, địa phương thực hiện vai trò đại diện chủ sở hữu. Trong số này bao gồm 179 doanh nghiệp trung ương và 516 doanh nghiệp địa phương. Về tỷ lệ vốn, có 497 doanh nghiệp do nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ và 198 doanh nghiệp do nhà nước nắm giữ từ 51% đến dưới 100% vốn. Ước tính đến năm 2025, tổng tài sản của các doanh nghiệp này đạt khoảng 4,5 triệu tỷ đồng, vốn chủ sở hữu 2,02 triệu tỷ đồng, doanh thu gần 2,9 triệu tỷ đồng và đóng góp cho ngân sách khoảng 390.000 tỷ đồng.

Dù sở hữu nguồn lực tài chính cực lớn, song kết quả hoạt động lại chưa tương xứng và tiến độ cơ cấu lại, cổ phần hóa diễn ra rất chậm. Đại diện Cục Phát triển Doanh nghiệp Nhà nước (Bộ Tài chính), ông Nguyễn Tuấn Linh cho biết tính đến hết năm 2025 mới chỉ có 180/616 doanh nghiệp hoàn thành xây dựng đề án cơ cấu lại. Đặc biệt, chưa có doanh nghiệp nào hoàn tất cổ phần hóa, chỉ 17/146 doanh nghiệp thực hiện thoái vốn với số thu khiêm tốn khoảng 3.720 tỷ đồng.

Điểm nghẽn từ cơ chế quản lý và quyền tự quyết

Lý giải cho sự chậm trễ này, ông Nguyễn Tuấn Linh chỉ ra nguyên nhân cốt lõi là cơ chế phân cấp chưa đủ mạnh, thủ tục đầu tư phức tạp, công tác chuẩn bị thiếu hiệu quả và tâm lý né tránh trách nhiệm của một bộ phận người đứng đầu.

Bên cạnh đó, nghịch lý lớn nhất hiện nay là việc doanh nghiệp thiếu quyền tự quyết đối với chính khối tài sản mình đang quản lý. Ông Bùi Khắc Hiền, Phó Vụ trưởng Vụ Kế hoạch - Tài chính (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho hay nhiều tài sản như đất đai, hạ tầng được giao nhưng doanh nghiệp không được coi là tài sản thực sự để mang đi thế chấp hay xoay xở kinh doanh.

"Nhiều doanh nghiệp nắm trong tay hàng nghìn tỷ đồng nhưng không thể tăng trưởng vì không có quyền tự quyết, không được xoay xở trên những đồng vốn và tài sản đó", ông Bùi Khắc Hiền nhấn mạnh.

Nói sâu hơn về vấn đề này, ông Hiền chỉ rõ: "Chúng ta không thể ngồi nói với nhau về việc doanh nghiệp không tăng trưởng rồi đổ lỗi hoàn toàn cho họ, trong khi cách quản lý và quản trị đang bó buộc họ. Nếu coi đất đai, cơ sở hạ tầng là vốn thì phải cho họ quyền kinh doanh. Còn nếu chỉ giao quản lý, khai thác thì không thể tính đó là vốn để bắt họ tăng trưởng".

Tư duy mới để doanh nghiệp nhà nước dẫn dắt nền kinh tế

Để tháo gỡ điểm nghẽn, Nghị quyết 79 của Bộ Chính trị đã đề ra yêu cầu phải có tư duy mới về sắp xếp, chuyển đổi quản trị, giúp doanh nghiệp nhà nước giữ vai trò dẫn dắt các lĩnh vực then chốt của đất nước.

Phát biểu tại hội thảo, ông Nguyễn Đức Hiển nhận định: "Chúng ta muốn có năng lực tự chủ chiến lược nhưng doanh nghiệp chúng ta không mạnh thì rất khó. Doanh nghiệp vừa và nhỏ muốn phát triển phải có doanh nghiệp đủ mạnh dẫn dắt". Theo ông Hiển, cần thay đổi cơ chế đánh giá hiệu quả, chuyển từ dựa vào chỉ tiêu tài chính hằng năm sang đánh giá tổng thể để doanh nghiệp dám đầu tư vào công nghệ, đổi mới sáng tạo. Đồng thời, cần đẩy nhanh triển khai cơ cấu toàn diện mô hình hoạt động của SCIC, tiến tới thành lập Quỹ đầu tư quốc gia.

Bà Đoàn Thị Kim Dung, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách Kinh tế - Tài chính (Bộ Tài chính) bổ sung: "Việc cơ cấu lại doanh nghiệp Nhà nước không chỉ là giảm số lượng hay cổ phần hóa một cách cơ học, mà là quá trình xác định đúng vai trò của doanh nghiệp Nhà nước trong tổng thể nền kinh tế". Theo bà, cần xác định rõ mục tiêu sở hữu, tách bạch chức năng quản lý nhà nước với chức năng đại diện chủ sở hữu và duy trì kỷ luật tài chính nghiêm ngặt.

Đồng tình với định hướng nâng tầm quản trị, ông Bùi Khắc Hiền chia sẻ: "Nếu cứ đặt ra một tiêu chí cứng là nhất nhất phải cổ phần hóa, phải đưa doanh nghiệp ra thị trường mà lại không tạo ra được năng lực quản trị tương xứng trên thị trường thì coi như chưa đạt yêu cầu. Thực tế, Nhà nước hiện nay đã đặt quản trị làm trọng tâm, tập trung nâng cao vai trò của SCIC như một quỹ quản lý chuyên nghiệp".

Nhiều chuyên gia khác như GS.TS Hoàng Văn Cường và ông Phan Đức Hiếu cũng đồng thuận rằng mục tiêu cốt lõi của tái cơ cấu là nâng cao hiệu quả hoạt động, thông qua việc xây dựng mô hình quản trị mới vận hành theo cơ chế thị trường, xử lý dứt điểm các tồn đọng về tài chính và đất đai.