Theo tài liệu văn hóa dân gian, cây nêu ngày Tết mang triết lý âm dương, qua hai chữ Càn (Trời) và Khôn (Đất) nằm trong hình ảnh cái nón và cây gậy của Chử Đồng Tử và Tiên Dung. Nó bao hàm sự thống nhất và tương trợ giữa Âm và Dương hay sự không tách rời giữa Động và Tĩnh… cây nêu còn gắn với truyền thuyết dân gian ngăn ngừa không cho quỷ ở biển Đông vào đất liền, bén mảng tới nơi con người cư trú làm ăn, sinh sống.

Sự tích cây nêu ngày Tết

Khi mà các loài quỷ còn rất lộng hành chiếm ruộng vườn. Loài người chúng ta phải thuê đất mà trồng trọt sau đó nộp phần lớn tất cả thành phẩm cho chúng. Với một điều kiện chính là quỷ sẽ lấy ngọn còn của người sẽ lấy thân và phần gốc. Lương thực chủ yếu ở lúc bấy giờ chỉ là lúa. Vì vậy gần như rằng người dân không có lương thực để tiếp tục cuộc sống.

Thấy người dân đang gặp rất nhiều khó khăn, một ông tiên hoá thân thành ông lão già xuất hiện và mách bảo với nông dân hãy cùng trồng khoai mì củ khoai ở gốc rễ và hoàn toàn có thể ăn được. Thế rồi khi bọn quỷ đã biết được, quỷ bắt đầu chuyển qua “ăn gốc cho ngọn”.

Ở mùa sau quỷ lại tuyên bố ăn tất cả gốc lẫn phần ngọn. Tiên trao cho nông dân một giống cây bắp, loại lương thực có trái ở phần thân, ngọn và phần gốc chẳng có gì. Cuối cùng loài quỷ tức điên lên và bắt con người trả lại toàn bộ phần đất đai và không cho trồng trọt bất cứ gì nữa.

Lúc này tiên cùng với người dân đã bàn với quỷ xin miếng đất vừa bằng một chiếc bóng của một chiếc áo treo ở trên ngọn cây tre. Bóng của chiếc áo thì trông quả nhỏ, bọn quỷ liền lập tức đồng ý. Thế nhưng cho đến khi chiếc áo được đưa lên trên cao, tiên lại liền hóa phép cho chiếc áo lớn dần và dần lớn dần. Theo bóng của chiếc áo, bọn quỷ bị xua đuổi phải chạy ra biển.

Mất đất sống, bọn quỷ huy động lực lượng vào đất liền cướp lại. Lúc này Tiên liền mách cho toàn bộ người dân hãy cùng tấn công bằng máu chó, lá dứa,… vì đây là những thứ ma quỷ rất sợ. Quỷ thua và đành lại trở về biển Đông. Trước khi đi thì lũ quỷ xin tiên ông cho phép những ngày đầu năm cho chúng trở về đất liền để được thăm ông bà, tổ tiên của chúng. Vì thương hại nên Tiên đã đồng ý.

Từ đó, hàng năm, cứ mỗi dịp Tết Nguyên Đán chính là bọn quỷ vào thăm đất liền. Người ta theo tục cũ liền dựng một cây nêu trước cửa nhà. Trên cây có treo một chiếc chuông gió, có tiếng động phát ra khi chuông gió rung để nhắc nhở cho bọn quỷ nhớ lời hẹn ước xưa mà tránh xa ra. Cũng từ đây mà sự tích cây nêu ngày tết ra đời. Theo thời gian, từng địa phương phong tục, tập quán ở mỗi dân tộc, ý nghĩa của trồng cây nêu ngày Tết trải rộng hơn, đa dạng hơn.

Ý nghĩa cây nêu ngày Tết

Mỗi khi dịp Tết đến, đây chính là lúc thần linh phải về chầu trời. Do đó dễ bị ác quỷ xâm nhập, nên cần có “bảo bối” như là cây nêu để chống chế lại chúng. Vậy nên có thể thấy cây nêu là biểu tượng cho sự đấu tranh giữa cái thiện và ác, để có thể bảo vệ sự bình yên cuộc sống của người dân khỏi lũ quỷ dữ.

Tùy vào mỗi vùng miền và cả những phong tục đặc trưng riêng. Cây nêu sẽ có những vật dụng treo lên khác nhau như là túi nhỏ đựng trầu cau, những miếng bằng kim loại lớn nhỏ… Trong đó, lọng tàn có khoảng 5 con cá chép với 5 màu đại diện cho 5 loại màu trong ngũ hành: Màu vàng ở giữa, màu đen ở phía Bắc, màu trắng ở phía Nam, màu xanh ở phía Đông và màu đỏ ở phía Tây.

Khi gió thổi, chúng sẽ chạm vào nhau và sẽ phát ra tiếng leng keng nghe rất vui tai. Người ta tin rằng tất cả những vật dụng treo trên cây nêu, cộng thêm cả tiếng động này để có thể báo hiệu cho quỷ rằng biết nơi đây là ngôi nhà có chủ và tuyệt đối không được quấy phá. Tạo nên một sự tích cây nêu ngày tết độc hiệu vô cùng lôi cuốn.

Cây nêu được dựng và hạ khi nào?

Cây nêu thường chính là cây tre dài khoảng tầm 6 mét, được dựng trước phía sân nhà. Thời gian dựng cây nêu cũng khác nhau giữa các vùng miền, người Kinh dựng nêu vào ngày 23 tháng Chạp âm lịch, để ngăn ngừa ma quỷ tới quấy rầy gia chủ trong những ngày ông Công - ông Táo lên chầu trời.

Một số dân tộc khác như Tày, Nùng ở miền núi phía Bắc như: Hà Giang, Tuyên Quang, Cao Bằng, Lạng Sơn, Bắc Cạn, Lào Cai, Yên Bái lại trồng cây nêu vào chiều 30 tháng Chạp âm lịch.

Người Mông dựng cây nêu trong lễ hội Gầu tào từ ngày 3 đến ngày 5 tháng Giêng âm lịch, ngày 7/1 âm lịch là ngày hạ nêu, đồng bào dân tộc Sán Dìu dựng cây nêu trong lễ Cầu mùa. Ngoài ra cây ném trong hội lồng tồng, cây pồn pông của người Mường, cây đâm trâu của người dân tộc ở Tây Nguyên đều là những hình thức biểu hiện của cây nêu.

Miến dong làng So thơm thảo mâm cỗ Tết cổ truyền

Ý nghĩa của hoa đồng tiền trong ngày Tết cổ truyền

Những sự thật thú vị về Tết Nguyên đán không phải ai cũng biết