Theo các tư liệu còn lưu giữ, làng Gạo là một trong những làng cổ hình thành từ rất sớm. Tên gọi “Kẻ Gạo” hay “làng Gạo” không đơn thuần là địa danh, mà ẩn chứa phía sau là câu chuyện về ý chí và khát vọng sống của người dân nơi đây. Thuở trước, vùng Điền Đoài đất dốc, khô cằn, sản xuất nông nghiệp vô cùng gian nan. Trước cảnh đói nghèo đeo đẳng, một người con họ Trần, làm quan trong triều, đã bỏ tiền của, vận động dân làng đào mương dẫn nước từ khe Phượng về tưới tiêu đồng ruộng. Tiếp đó, việc đắp bờ giữ nước được hoàn thiện, mở ra những cánh đồng trù phú. Từ đây, lúa gạo dồi dào, cuộc sống người dân từng bước đổi thay. Câu chuyện ấy không chỉ lý giải tên gọi làng Gạo, mà còn khắc họa tinh thần đoàn kết, tự lực của cư dân vùng đất này.

Dấu ấn lịch sử tiếp tục được bồi đắp khi cuối thế kỷ XVIII, trong cuộc hành quân thần tốc ra Bắc đại phá quân Thanh, vua Quang Trung đã chọn nơi đây làm khu hậu cứ. Tại đây, nghĩa tình của người dân được thể hiện qua việc hăng hái tòng quân và những đấu thóc, bao gạo góp cho nghĩa quân. Cảm kích trước tấm lòng ấy, nhà vua đã ban tên “làng Gạo” như một sự ghi nhận và tri ân — một tên gọi giản dị mà hàm chứa niềm tự hào sâu sắc.

Ở trung tâm làng, Đình làng Gạo được khởi dựng từ thời Lê Trung Hưng, ban đầu quy mô nhỏ. Đến đầu triều Nguyễn, nhờ sự kiện làng có người con gái được tuyển vào cung làm phi, triều đình đã ban cấp vật liệu, kinh phí để tu bổ, mở rộng đình cùng các công trình liên quan. Từ đó, ngôi đình dần mang dáng vẻ bề thế, trở thành công trình nổi bật trong vùng.

Đình được xây dựng theo kiểu chữ “Tam”, kiến trúc thiên về sự vững chãi hơn là phô trương chạm trổ. Toàn bộ khung đình chủ yếu làm từ gỗ lim và các loại gỗ quý, kết cấu theo lối “thượng chồng rường đấu kê, hạ kẻ tràng” đặc trưng. Hệ thống cột cái, cột quân đặt trên chân tảng đá xanh, liên kết bằng hoành, xà chắc chắn, tạo nên một tổng thể bền bỉ trước thời gian. Mái đình lợp ngói mũi hài dày, hiên thoáng, tường bít đốc — tất cả góp phần tạo nên vẻ đẹp cổ kính, trầm mặc đặc trưng của kiến trúc thời Nguyễn.

Bước vào không gian đình, du khách dễ dàng bắt gặp bốn chữ đại tự “Thánh cung vạn tuế” trang trọng nơi gian giữa, cùng những câu đối chữ Hán ca ngợi công đức Thành hoàng. Những dòng chữ như “Ức niên hương hỏa/ Vạn cổ anh linh” không chỉ mang giá trị thẩm mỹ mà còn thể hiện niềm thành kính, lòng tri ân sâu sắc của bao thế hệ người dân.

Đình làng Gạo thờ Tô Đại Liêu tôn thần, Thái uý Tô Hiến Thành Thượng đẳng phúc thần và Tống Quốc sư, đồng thời phối thờ Trần Cao Sơn — người có công dẫn thủy nhập điền. Theo thần tích, Tô Hiến Thành là bậc đại thần trung nghĩa, từng miễn thuế cho dân, mời danh y cứu chữa dịch bệnh, khuyến khích khai hoang lập ấp khi dừng chân tại vùng đất này. Công lao và đức độ của ông đã được triều Lê sắc phong, trở thành điểm tựa tâm linh cho dân làng qua nhiều thế kỷ.

Trong dòng chảy hiện đại hôm nay, Đình làng Gạo vẫn được gìn giữ bằng sự chung tay của chính quyền và cộng đồng. Không chỉ đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng, Đình làng Gạo còn là điểm đến hấp dẫn cho du khách — nơi mỗi mái ngói, mỗi thớ gỗ đều kể lại câu chuyện về một vùng đất nghĩa tình, giàu truyền thống và bền bỉ qua thời gian.

Trải qua biến thiên lịch sử, Đình làng Gạo không chỉ còn là một di tích kiến trúc, mà là không gian văn hóa sống động của cộng đồng. Hàng năm, hai kỳ lễ hội vào tháng 2 và tháng 8 âm lịch là dịp để người dân tưởng nhớ tiền nhân. Phần lễ diễn ra trang nghiêm với các nghi thức truyền thống; phần hội lại rộn ràng với chương trình văn nghệ đặc sắc của các tổ dân phố trên địa bàn phường, với những tiết mục ca ngợi Đảng, Bác Hồ, tình yêu quê hương đất nước và các tiết mục mang âm hưởng dân tộc, tạo nên bức tranh sinh hoạt văn hóa đậm đà bản sắc.

Lễ hội Đình làng Gạo năm nay sẽ tổ chức vào thứ 7 ngày 11/4 (tức ngày 24/2 năm Bính Ngọ). UBND phường Bỉm Sơn đã giao cho Ban Quản lý các di tích, phòng Văn hóa – Xã hội, Trung tâm cung ứng dịch vụ công phường và Tổ dân phố Đoài Thôn phối hợp tổ chức.

Trong khuôn khổ lễ hội sẽ có các nội dung: Lễ yết (mời các thần linh) diễn ra từ 15 giờ 30 ngày 10/4 (tức 23/2); Chính lễ diễn ra vào 7 giờ 30 ngày 11/4. Ngoài ra, sẽ có chương trình văn nghệ đặc sắc của các tổ dân phố.

Ngoài những giá trị về lịch sử và văn hóa, Đình làng Gạo cùng các di tích - danh thắng trên địa bàn thị xã Bỉm Sơn cũ như: động Cửa Buồng, đồi Ông, đền Cây Vải, đường Thiên Lý, đèo Ba Dội, hồ Cánh Chim … đã tạo nên quần thể di tích gắn liền với hình ảnh người anh hùng áo vải Quang Trung – Nguyễn Huệ trong hành trình lịch sử oai hùng đánh tan 29 vạn quân Thanh, làm nên chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa vang dội mùa xuân Kỷ Dậu 1789. Điều đó đã mang đến cho phường Bỉm Sơn những lợi thế để phát triển du lịch văn hóa tâm linh.

Trong thời gian tới, phường sẽ đẩy mạnh công tác thu hút đầu tư; ưu tiên nguồn vốn đầu tư xây dựng hạ tầng kỹ thuật du lịch; tăng cường quảng bá và kết nối với các điểm du lịch hấp dẫn trong và ngoài tỉnh; tập trung xây dựng quy hoạch phát triển du lịch tâm linh gắn với du lịch sinh thái và du lịch khám phá... Qua đó từng bước hình thành và phát triển sản phẩm du lịch đặc trưng, đưa Bỉm Sơn trở thành một trong những trọng điểm văn hóa hấp dẫn của tỉnh.