Ở vùng cao Pù Nhi (Thanh Hóa), củ mài loại củ từng nuôi sống bao thế hệ đồng bào giữa đại ngàn đang từng bước chuyển mình từ "thức ăn chống đói" trở thành một sản phẩm mang giá trị kinh tế cao. Đằng sau sự thay đổi ấy là hành trình của bà Hoàng Thị Hoa, người đã chọn cách đánh thức tiềm năng của một loại lâm sản bản địa tưởng chừng đã bị lãng quên.

Vốn lớn lên ở vùng đồng bằng với những cánh đồng lúa trải dài. Cuộc sống miền núi, những cánh rừng nguyên sinh hay các loại lâm sản như củ mài trước đây với bà chỉ xuất hiện qua những câu chuyện kể. Năm 2008, bà lên bản Na Tao, xã Pù Nhi để buôn bán và dần gắn bó với mảnh đất vùng cao này. Những chuyến mang gạo, muối, trứng lên bản đổi lấy nông sản đã giúp bà hiểu hơn về cuộc sống của đồng bào nơi đây. Trong số những sản vật bà thường nhận được có củ mài loại thực phẩm quen thuộc của người Mông.

"Ở quê tôi cũng từng trải qua những năm tháng khó khăn, nhưng chủ yếu ăn cơm độn khoai, độn sắn. Lên đây thấy bà con ăn củ mài thay cơm mà vẫn khỏe mạnh, leo núi, đi rừng rất tốt nên tôi xin đổi một ít về dùng thử. Ăn thấy ngon, dễ chế biến nên từ đó thường xuyên đổi với bà con", bà Hoa nhớ lại.

Chính trải nghiệm ấy đã giúp bà nhận ra điều mà nhiều người chưa từng để ý: bên dưới lớp vỏ xù xì của củ mài là một nguồn dinh dưỡng quý giá. Từ lâu, loại củ này vẫn được nhiều người ví như "sâm của người nghèo" bởi chứa nhiều tinh bột tốt, chất xơ và các hoạt chất tự nhiên có lợi cho sức khỏe.

Từ sản vật rừng đến sản phẩm hàng hóa

Ngày trước, mỗi khi mùa giáp hạt đến, đồng bào lại vào rừng đào củ mài để thay cơm, chờ vụ lúa mới. Khi đời sống khá hơn, lúa gạo đầy đủ, củ mài cũng dần ít xuất hiện trong bữa ăn, trở thành một loại cây mọc tự nhiên ít được quan tâm. Từng công đoạn đều hướng đến mục tiêu quan trọng nhất: gia tăng giá trị cho sản vật bản địa.

Hiện nay, củ mài tươi được thu mua với giá khoảng 30.000 đồng/kg. Sau chế biến, sản phẩm củ mài sấy khô có giá từ 100.000 đến 300.000 đồng/kg tùy chất lượng. Song song với đó, sản phẩm bột củ mài đóng gói cũng được đưa ra thị trường nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng lớn của người tiêu dùng quan tâm đến thực phẩm tự nhiên và dinh dưỡng. Theo bà Hoa, xu hướng lựa chọn những sản phẩm có nguồn gốc thiên nhiên, tốt cho sức khỏe đang ngày càng phổ biến. Đây chính là cơ hội để những sản vật truyền thống của vùng cao có thêm chỗ đứng trên thị trường nếu được đầu tư đúng hướng. Điều đáng quý hơn cả là hành trình phát triển củ mài không chỉ tạo ra một mặt hàng mới mà còn mở thêm sinh kế cho người dân địa phương.

Bà Hơ Thị Dua, người dân bản Na Tao, chia sẻ rằng trước đây củ mài là nguồn lương thực quen thuộc của người Mông. Khi đời sống được cải thiện, ít người còn vào rừng đào củ mài. Từ khi bà Hoa đứng ra thu mua, bà con lại có thêm một nguồn thu nhập từ chính sản vật vốn có của núi rừng. Một loại cây từng chỉ mang ý nghĩa chống đói nay đã góp phần tạo thêm giá trị kinh tế cho nhiều hộ dân. Đó cũng là minh chứng rõ nét cho cách phát triển nông sản theo hướng lấy cộng đồng làm trung tâm: người dân là người khai thác, người hưởng lợi và cũng là chủ thể gìn giữ nguồn tài nguyên bản địa.

Hướng đến thương hiệu đặc trưng của Pù Nhi

Hiện xưởng chế biến bột củ mài của bà Hoàng Thị Hoa đang tiếp tục được hoàn thiện với mục tiêu xây dựng sản phẩm OCOP mang bản sắc riêng của vùng cao Pù Nhi.

Song song với quá trình phát triển sản phẩm, địa phương cũng đang từng bước xây dựng phương án phát triển vùng nguyên liệu theo hướng bền vững. Việc khuyến khích người dân đưa củ mài từ rừng về trồng tập trung không chỉ góp phần bảo tồn nguồn gen quý mà còn đảm bảo nguồn nguyên liệu ổn định cho sản xuất lâu dài. Đây được xem là nền tảng quan trọng để củ mài không chỉ dừng lại ở một đặc sản địa phương mà có thể trở thành sản phẩm mang thương hiệu của vùng núi Pù Nhi, đủ sức cạnh tranh trên thị trường.

Mỗi vùng đất đều có những sản vật gắn với lịch sử và ký ức của người dân. Điều tạo nên giá trị khác biệt không nằm ở sự hiếm có, mà ở cách con người nhìn thấy tiềm năng trong những điều tưởng chừng bình thường nhất. Từ một loại củ từng giúp đồng bào vượt qua những mùa đói, củ mài hôm nay đang mở ra một câu chuyện mới về phát triển kinh tế gắn với bản sắc địa phương, chế biến sâu và xây dựng thương hiệu.

Và trong hành trình ấy, dấu ấn của những người tiên phong như bà Hoàng Thị Hoa chính là minh chứng rằng: khi sản vật bản địa được đầu tư bằng tâm huyết, tri thức và khát vọng đổi mới, giá trị của núi rừng không chỉ được gìn giữ mà còn có thể vươn xa, mang theo câu chuyện của Pù Nhi đến với nhiều vùng đất khác.