Theo báo Nghệ An, dù đang bước vào thời điểm thu hoạch rộ nhưng cà ngọt Khe Ngậu – sản phẩm nông nghiệp đạt chuẩn OCOP 3 sao của xã Tương Dương vẫn đang trong tình trạng "bí" đầu ra. Dù sở hữu chất lượng vượt trội cùng chứng nhận danh giá, nông sản này chủ yếu mới dừng lại ở kênh tiêu thụ nhỏ lẻ. Giá trị thương mại chưa được khai thác tương xứng khiến nhiều hộ canh tác không khỏi trăn trở về tương lai của loại cây trồng chủ lực này.

Trăn trở giá trị OCOP chưa thắng được áp lực thị trường

Sở hữu chứng nhận OCOP 3 sao từ năm 2021 cùng chuẩn VietGAP, cà ngọt Khe Ngậu từng được kỳ vọng sẽ tạo ra bước đột phá về kinh tế cho xã vùng cao Tương Dương. Sự công nhận này cũng giúp thương hiệu bước đầu hiện diện tại các điểm giới thiệu sản phẩm OCOP, hội chợ và chương trình xúc tiến thương mại. Tuy nhiên, thực tế mùa thu hoạch năm nay lại cho thấy một khoảng cách khá xa từ danh hiệu OCOP đến khả năng cạnh tranh thực tế trên thị trường tự do.

Khâu bảo quản và chuỗi giá trị sau thu hoạch hiện là "nút thắt" lớn nhất của nông sản Khe Ngậu. Do đặc thù tiêu thụ chủ yếu ở dạng quả tươi, thời gian bảo quản ngắn và chi phí vận chuyển từ miền núi xuống các trung tâm tiêu thụ còn cao, sản phẩm chịu áp lực xả hàng rất lớn trong khoảng thời gian ngắn. Bên cạnh đó, quy mô sản xuất vẫn mang tính phân tán, thiếu vắng sự tham gia của doanh nghiệp bao tiêu cũng như các hợp tác xã liên kết.

Chính việc chưa đáp ứng được các tiêu chí khắt khe về sản lượng ổn định và công nghệ bảo quản lâu dài đã ngăn cà ngọt Khe Ngậu thâm nhập vào các hệ thống siêu thị, chuỗi bán lẻ hiện đại. Hệ quả là giá trị từ chứng nhận OCOP vẫn chưa thể chuyển hóa thành lợi ích kinh tế bền vững cho người nông dân.

Điểm nghẽn tiêu thụ và nỗi lo "được mùa mất giá"

Bước vào cao điểm thu hoạch, cà ngọt Khe Ngậu hiện phụ thuộc gần như toàn bộ vào thương lái truyền thống. Giá bán sỉ tại vườn hiện chỉ dao động quanh mức 10.000 đồng/kg, còn giá bán lẻ khoảng 15.000 đồng/kg. Do đặc tính quả nhanh héo và giảm chất lượng nếu để lâu, bà con buộc phải bán ngay sau khi hái. Chỉ cần thương lái chậm thu mua vài ngày, nguy cơ tồn đọng và bị ép giá sẽ lập tức xảy ra.

Ông Trương Văn Hiền, một hộ dân canh tác 1,5 ha cà ngọt tại Khe Ngậu, xót xa chia sẻ: "Giá cà năm nay giảm từ 5.000 - 7.000 đồng/kg so với những năm trước, trong khi việc tiêu thụ diễn ra khá chậm. Hiện đang vào cao điểm thu hoạch nhưng sức mua vẫn cầm chừng. Chúng tôi chỉ dám hái khi có đơn đặt hàng, bởi hái về mà chưa bán được thì quả sẽ héo, còn để lâu trên cây lại bị già, giảm chất lượng."

Tình cảnh được mùa nhưng giá sụt giảm tiếp tục lặp lại, biến những chuyến xe tải của thương lái trở thành niềm mong mỏi phập phồng của người dân Khe Ngậu mỗi đợt nông sản chín rộ.

Lực lượng chức năng hỗ trợ số hóa, tìm giải pháp gỡ khó lâu dài

Nhằm giảm áp lực tiêu thụ trong ngắn hạn, chính quyền cùng các tổ chức đoàn thể xã Tương Dương đã chủ động nhảy vào cuộc. Bên cạnh việc kết nối các đầu mối thu mua truyền thống, địa phương tích cực đẩy mạnh quảng bá cà ngọt Khe Ngậu trên các nền tảng mạng xã hội như Facebook, Zalo, TikTok. Các buổi livestream bán hàng trực tiếp và hướng dẫn người dân xây dựng câu chuyện sản phẩm gắn với văn hóa bản địa đã giúp nông sản tiếp cận thêm nhiều khách hàng ngoài tỉnh.

Dù vậy, địa phương xác định đây chỉ là phương án ứng phó tức thời. Để tạo dựng sinh kế bền vững, việc hình thành chuỗi liên kết tiêu thụ chuyên nghiệp mới là giải pháp căn cơ.

Bà Lương Thị Vân Anh – Chủ tịch Hội Nông dân xã Tương Dương – nhấn mạnh: "Điều người trồng cà mong muốn nhất không phải là những đợt 'giải cứu' theo mùa vụ mà là một thị trường tiêu thụ ổn định để yên tâm đầu tư sản xuất. Vì vậy, cùng với việc tiếp tục hỗ trợ hội viên bán hàng trên các nền tảng số, Hội sẽ đẩy mạnh tập huấn kỹ năng kinh doanh trực tuyến, kết nối doanh nghiệp, hợp tác xã, mở rộng thị trường ngoài tỉnh và từng bước hình thành chuỗi liên kết từ sản xuất đến tiêu thụ."

Bên cạnh đó, việc đầu tư hạ tầng công nghệ bảo quản sau thu hoạch và nâng cao năng lực chế biến cũng đang là mục tiêu trọng tâm để giúp cà ngọt Khe Ngậu đứng vững trên thị trường.

Dù gặp khó khăn ở khâu đầu ra, không thể phủ nhận chất lượng khác biệt của giống cà ngọt bản địa này. Toàn xã Tương Dương hiện có 35 hộ trồng cà với tổng diện tích khoảng 31 ha. Nhờ thời tiết năm nay thuận lợi, cây cà sinh trưởng tốt, cao ngang thân người và sai trĩu quả, giúp bình quân mỗi 3 ngày bà con thu hoạch khoảng 3,5 tấn quả.

Người dân địa phương cho biết, giống cà này được đồng bào Thái ở Khe Ngậu gìn giữ qua nhiều thế hệ. Kỳ diệu ở chỗ, nếu mang chính giống cây này sang vùng đất khác trồng, quả cà sẽ mất đi độ giòn, vị ngọt đậm và hương thơm đặc trưng. Sự hòa quyện giữa thổ nhưỡng, khí hậu và nguồn nước tự nhiên tại Khe Ngậu chính là bí quyết tạo nên nét riêng biệt không nơi nào thay thế được.

Đứng giữa nương cà xanh mướt, ông Trương Văn Són – một hộ trồng cà lâu năm – bộc bạch: "Cà ngọt Khe Ngậu ngon là nhờ đất, nhờ nguồn nước ở đây. Cùng giống ấy mang sang nơi khác trồng vẫn lên cây nhưng quả không còn giòn, không còn vị ngọt như ở Khe Ngậu nữa. Bà con giữ giống này từ đời ông cha đến nay cũng vì muốn giữ một đặc sản của bản."

Đặc biệt, quy trình canh tác của người dân hoàn toàn tuân thủ tự nhiên: không phân bón hóa học, không thuốc bảo vệ thực vật, chỉ tưới bằng nguồn nước sạch. Trái cà thu hoạch có thể ăn sống trực tiếp chấm chẻo, ruốc, làm muối xổi hoặc chế biến thành "nhọc" – món ăn truyền thống đậm đà bản sắc của người Thái nơi đây.

Để giá trị độc đáo ấy thực sự đem lại sự thịnh vượng cho người dân, bài toán kết nối doanh nghiệp và xây dựng chuỗi bảo quản – chế biến – phân phối bài bản chính là chìa khóa then chốt cho cà ngọt Khe Ngậu trong thời gian tới.