Bài toán chi phí bất khả thi khi chip nhớ chiếm tới 2/3 giá thành

Nguyên nhân cốt lõi của cuộc khủng hoảng hiện nay bắt nguồn từ việc giá hợp đồng của chip nhớ DRAM và NAND Flash tăng phi mã – với giá DRAM ghi nhận mức tăng kỷ lục lên tới 700% kể từ năm 2022. Sự khan hiếm cực đoan này xuất phát từ thực tế ba "ông lớn" bán dẫn kiểm soát tới 90% nguồn cung toàn cầu là Samsung, SK hynix và Micron đã đồng loạt quay lưng với chip nhớ thương mại thông thường. Họ dồn toàn lực chuyển đổi dây chuyền sang sản xuất bộ nhớ băng thông cao (HBM) phục vụ các trung tâm dữ liệu AI – nơi đem lại biên lợi nhuận khổng lồ. Theo dữ liệu báo cáo, đến cuối năm 2026, hơn 60% sản lượng DRAM xuất xưởng sẽ được các hệ thống tính toán AI nuốt trọn, để lại nguồn cung nhỏ giọt cho thị trường thiết bị tiêu dùng.

Chi phí linh kiện lưu trữ tăng vọt đã biến bài toán duy trì lợi nhuận của smartphone giá rẻ thành nhiệm vụ bất khả thi. Theo số liệu từ hãng nghiên cứu thị trường Omdia, trong giai đoạn từ quý III/2025 đến quý I/2026, tỷ trọng chi phí chip nhớ trong các mẫu máy dưới 400 USD đã tăng gần gấp đôi, chiếm tới 60% tổng chi phí cấu thành sản phẩm. Đáng báo động hơn, tại phân khúc siêu rẻ dưới 99 USD (tương đương các dòng máy khoảng 1.500 nhân dân tệ), linh kiện lưu trữ chiếm đến 64% ngân sách sản xuất. Khi bộ nhớ đã ngốn tới 2/3 giá trị phần cứng, các hãng hầu như không còn ngân sách để chi trả cho vi xử lý, màn hình, pin, cụm camera hay vật liệu khung vỏ.

Cuộc tháo chạy khỏi phân khúc giá rẻ và sự phân hóa thị trường

Trong các chu kỳ thị trường trước đây, nhà sản xuất thường áp dụng chiến lược "lấy bù hao", cắt giảm linh kiện phụ để duy trì giá bán. Thực tế để sống sót qua cơn bão bão giá "RAMaggedon" hiện nay, nhiều thương hiệu buộc phải hạ cấp phần cứng: chuyển từ màn hình LTPO OLED tiên tiến xuống tấm nền LTPS OLED đời cũ để tiết kiệm 3–5 USD/máy, loại bỏ camera phụ (macro, góc siêu rộng), hạ kích thước cảm biến ảnh hoặc chấp nhận tái sử dụng vi xử lý thế hệ cũ để giảm 30–40% chi phí chip.

Tuy nhiên, đối với các thương hiệu "vua cấu hình" đến từ Trung Quốc như Xiaomi, Oppo, Vivo, Honor hay Transsion, linh kiện trên dòng máy bình dân vốn đã bị cắt giảm đến mức tối đa và không còn dư địa để tối ưu thêm. Theo ông Zaker Li – nhà phân tích trưởng tại Omdia, giải pháp duy nhất còn lại là tăng giá bán lẻ. Nhưng phân khúc khách hàng bình dân lại cực kỳ nhạy cảm về giá; việc một chiếc smartphone đột ngột tăng từ 150 USD lên 220 USD sẽ khiến lực cầu lập tức biến mất. Ông Francisco Jeronimo, Phó chủ tịch IDC nhận định rõ: khi chi phí bộ nhớ chiếm một nửa giá bán của chiếc điện thoại 150 USD, việc tiếp tục kinh doanh là không còn ý nghĩa thương mại. Dưới áp lực này, nhiều hãng đang âm thầm khai tử dòng máy siêu rẻ, kéo theo sản lượng smartphone dưới 400 USD ước tính giảm mạnh 22% trong năm nay và làm thị trường di động toàn cầu suy giảm 12%.

Trái ngược với sự sụp đổ của nhóm bình dân, phân khúc trung và cao cấp (trên 400 USD) được dự báo vẫn giữ nhịp tăng trưởng ổn định ở mức 5,7%. Với các dòng máy flagship có giá trên 1.000 USD như iPhone 17 Pro Max hay Galaxy S26 Ultra, giá trị cốt lõi nằm ở khung viền titanium, chip xử lý tùy biến hay camera tiềm vọng đắt đỏ, do đó tỷ trọng của chip nhớ trong tổng chi phí không quá áp đảo. Các hãng có thể dễ dàng tính thẳng mức chênh lệch vào giá bán lẻ, biến việc tăng giá sản phẩm trở thành một "bình thường mới" được tập khách hàng có thu nhập tốt chấp nhận.

Giải pháp nguồn cung và lối đi nào cho người tiêu dùng đến năm 2028?

Để giải quyết cơn khát nguồn cung, các nhà sản xuất bán dẫn hàng đầu đang xúc tiến những kế hoạch đầu tư lịch sử. Tại Hàn Quốc, Bộ trưởng Công nghiệp cho biết Samsung và SK hynix sẽ xây dựng 4 nhà máy mới với tổng vốn đầu tư lên tới 800.000 tỷ won (khoảng 518 tỷ USD) nhằm mục tiêu tăng gấp đôi sản lượng chip nhớ quốc gia. Micron cũng đang tích cực mở rộng các tổ hợp sản xuất tại Mỹ và Nhật Bản. Trong khi đó, nhiều hãng smartphone kỳ vọng vào lối thoát từ các nhà cung cấp nội địa Trung Quốc như CXMT và YMTC; tuy nhiên, nhà phân tích Ming-Chi Kuo nhận định hợp tác này chỉ giúp giảm rủi ro thiếu hụt số lượng, chứ không thể giúp thị trường tiếp cận được bộ nhớ DDR hay LPDDR với giá rẻ hơn do các rào cản địa chính trị phức tạp. Ngay cả Apple cũng đang phải vận động hành lang với chính quyền Mỹ nhằm giải quyết bài toán chuỗi cung ứng.

Một thách thức lớn là việc xây dựng, lắp đặt thiết bị và vận hành nhà máy bán dẫn cần lộ trình tính bằng vài năm. Do đó, giới phân tích dự báo nguồn cung chip nhớ cho thị trường tiêu dùng chỉ có thể bắt đầu giải tỏa sớm nhất vào giữa hoặc cuối năm 2027, và phải đến năm 2028 thị trường mới thực sự bình ổn khi tốc độ xây dựng hạ tầng AI bắt đầu hạ nhiệt.

Trong giai đoạn chuyển giao từ nay đến năm 2028, ưu tiên hàng đầu của các hãng không còn là thương lượng giá cả mà là đảm bảo có đủ nguồn cung linh kiện để duy trì sản xuất. Trước thực tế đó, đại diện các hãng như Lenovo đưa ra khuyến nghị người dùng nên quen dần với mặt bằng giá mới. Để thích ứng, hành vi tiêu dùng đang dịch chuyển theo xu hướng giữ lại và sử dụng điện thoại cũ lâu hơn thay vì liên tục đổi mới, hoặc người mua buộc phải chấp nhận chi trả mức giá cao hơn cho những chiếc smartphone có phần cứng và tính năng bị lược giản hơn so với trước đây.