Khai thác thế mạnh bản địa chưa tương xứng với tiềm năng

Tại phiên họp đánh giá và phân hạng sản phẩm OCOP cấp Trung ương diễn ra ngày 15/4 tại Hà Nội, Hội đồng đã xem xét kỹ lưỡng 91 hồ sơ đăng ký từ 18 tỉnh, thành phố. Kết quả ghi nhận 40 sản phẩm đạt tiêu chuẩn 5 sao – mức xếp hạng cao nhất, khẳng định uy tín vượt trội. Dù số lượng sản phẩm đạt chuẩn tăng lên, song xét trên tổng thể, cơ cấu vẫn còn chênh lệch đáng kể giữa các nhóm ngành và vùng miền. Trong đó, nhóm thực phẩm chiếm tỷ trọng áp đảo với 78,3%, trong khi các nhóm đồ uống, thảo dược hay thủ công mỹ nghệ vẫn khá khiêm tốn. Sự tập trung vào sản phẩm thô hoặc chế biến đơn giản vì vậy khiến giá trị gia tăng chưa tạo được đột phá như kỳ vọng.

Sự phân bổ sản phẩm OCOP giữa các vùng kinh tế cũng bộc lộ khoảng cách rõ rệt về năng lực sản xuất và phát triển thương hiệu. Đồng bằng sông Hồng dẫn đầu cả nước với 32,3% tổng sản phẩm, theo sau là Đồng bằng sông Cửu Long với 22,2%. Ngược lại, khu vực Đông Nam Bộ đứng ở vị trí thấp nhất khi chỉ đóng góp 6,5%. Thực tế này cho thấy dư địa tại nhiều địa phương vẫn còn lớn nhưng chưa được khai thác tương xứng. Đồng thời, việc phụ thuộc vào một nhóm ngành hàng nhất định dễ dẫn đến bão hòa thị trường, gây khó khăn cho các chủ thể trong việc tạo bản sắc riêng để tiếp cận phân khúc cao cấp và mở rộng ra thị trường quốc tế.

Một thách thức khác là việc duy trì tính ổn định của chất lượng sau khi sản phẩm được vinh danh cấp quốc gia. Trong đợt xét duyệt lần này, hai sản phẩm nước mắm Cát Hải chưa được kết luận do cần thẩm định lại các chỉ tiêu kỹ thuật quan trọng. Điều này cho thấy quy trình kiểm soát ngày càng chặt chẽ, đặt chất lượng lên hàng đầu thay vì chạy theo số lượng hay ưu ái thương hiệu lâu năm. Vì vậy, việc bảo vệ danh hiệu trước biến động thị trường cùng các yêu cầu pháp lý về nhãn mác, chỉ dẫn địa lý trở thành bài toán không dễ đối với nhiều doanh nghiệp và hợp tác xã.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Thanh Nam nhận định việc đạt chứng nhận 5 sao không phải là điểm kết thúc của một chu kỳ phát triển. Theo lãnh đạo bộ, nếu chủ thể chỉ dừng lại ở kết quả hiện tại mà thiếu đổi mới và cải tiến liên tục, sản phẩm sẽ dễ bị tụt lại trong cuộc đua thương mại toàn cầu. Trong bối cảnh thị trường quốc tế đặt ra nhiều rào cản kỹ thuật khắt khe, việc chững lại đồng nghĩa với tự đánh mất lợi thế cạnh tranh. Do đó, bài toán cốt lõi không chỉ là đạt chuẩn mà còn phải duy trì và nâng cấp chuẩn một cách bền vững để khẳng định giá trị nông sản Việt.

Văn phòng Điều phối nông thôn mới Trung ương cho biết phần lớn các địa phương tham gia đều đã nhiều lần có sản phẩm dự thi cấp quốc gia, qua đó cho thấy sự chủ động hoàn thiện của các chủ thể. Tuy nhiên, sự thiếu đa dạng ở các nhóm ngành như dược liệu hay thủ công mỹ nghệ đang làm hạn chế khả năng tiếp cận các phân khúc khách hàng khác nhau. Vì vậy, các chủ thể cần mạnh dạn thử nghiệm mô hình sản xuất mới nhằm khai thác tối đa nguồn tài nguyên bản địa. Sự chuyển đổi từ tư duy sản xuất truyền thống sang kinh tế nông nghiệp bền vững sẽ là chìa khóa tạo ra bước nhảy vọt về giá trị.

Nâng tầm giá trị văn hóa để vươn ra thị trường quốc tế

Để tháo gỡ những tồn tại và mở rộng đầu ra cho sản phẩm OCOP, việc gắn sản xuất với bảo tồn văn hóa bản địa được xem là hướng đi then chốt. Thực tế cho thấy các sản phẩm thành công như chè, cà phê, mật ong hay lụa tơ tằm đều khai thác hiệu quả giá trị đặc thù của vùng nguyên liệu. Đồng thời, đầu tư bài bản vào mẫu mã, bao bì không chỉ giúp sản phẩm hấp dẫn hơn mà còn góp phần truyền tải câu chuyện về nguồn gốc và con người địa phương đến người tiêu dùng. Đây chính là yếu tố tạo khác biệt, giúp sản phẩm thoát khỏi cạnh tranh về giá và từng bước thâm nhập vào các kênh phân phối hiện đại cũng như các thị trường xuất khẩu khó tính.

Trong định hướng phát triển giai đoạn mới, các chủ thể cần chủ động cập nhật và chuẩn hóa thông tin nhãn mác để phù hợp với những thay đổi về đơn vị hành chính. Việc đảm bảo chính xác chỉ dẫn địa lý không chỉ là yêu cầu pháp lý mà còn là cách bảo vệ uy tín thương hiệu trên thị trường quốc tế. Thực tế, các doanh nghiệp và hợp tác xã đã dần nhận thức rõ yêu cầu hoàn thiện quy trình sản xuất theo các tiêu chuẩn quốc gia và quốc tế một cách nghiêm túc. Nhờ đó, nhiều sản phẩm từng không đạt ở các lần đánh giá trước, sau khi kiên trì cải tiến theo góp ý của Hội đồng, nay đã đạt chuẩn 5 sao.

Sự chuyển dịch theo hướng liên kết chuỗi giá trị đang góp phần giúp chương trình OCOP đạt được những mục tiêu kinh tế - xã hội quan trọng. Với hơn 20.000 sản phẩm từ 3 sao trở lên, chương trình đã tạo việc làm cho gần 22.000 lao động, đồng thời thúc đẩy phong trào khởi nghiệp sáng tạo ở nông thôn. Sự tham gia tích cực của các hợp tác xã đang từng bước thay đổi diện mạo sản xuất, đưa các sản vật địa phương trở thành hàng hóa có giá trị thương mại cao. Các chủ thể cũng chuyển dần từ sản xuất theo lối mòn sang chú trọng đào tạo nguồn nhân lực bài bản, với hơn 70.000 lượt cán bộ và chủ thể đã được bồi dưỡng chuyên môn trong thời gian qua.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Thanh Nam đánh giá cao các trường hợp sản phẩm từng không đạt nhưng đã vươn lên đạt chuẩn nhờ nỗ lực cải tiến liên tục. Ông cho rằng đây là yếu tố quan trọng giúp nâng cao giá trị gia tăng và tạo nền tảng phát triển bền vững cho hệ sinh thái sản phẩm nông thôn Việt Nam. Đồng thời, lãnh đạo bộ kỳ vọng các sản phẩm OCOP 5 sao sẽ tiếp tục phát huy uy tín thương hiệu, qua đó khẳng định vị thế vững chắc trên thị trường quốc tế. Theo ông, sự kết hợp giữa quy trình sản xuất hiện đại và tinh hoa văn hóa truyền thống chính là “tấm hộ chiếu” giúp nông sản Việt vươn xa trên bản đồ thế giới.

Hội đồng OCOP cấp Trung ương khẳng định sẽ tiếp tục đồng hành, hỗ trợ các địa phương trong công tác thẩm định và tư vấn kỹ thuật nhằm nâng cao chất lượng sản phẩm. Đồng thời, cơ quan quản lý nhấn mạnh rằng đạt chuẩn chỉ là điểm khởi đầu trong hành trình chinh phục các nấc thang cao hơn của chuỗi cung ứng toàn cầu. Trong thời gian tới, việc khai thác sâu tài nguyên bản địa và giá trị văn hóa đặc thù sẽ được ưu tiên để tạo khác biệt cho từng sản phẩm. Khi mỗi sản vật vừa mang bản sắc văn hóa riêng, vừa đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế, dư địa mở rộng thị trường sẽ tiếp tục được mở ra cho các đặc sản vùng miền Việt Nam.