Việt Nam là quốc gia có địa hình đa dạng với sự kết hợp giữa núi cao, đồi dốc và dải bờ biển dài, tạo nên nhiều tuyến đèo và hầm giao thông quan trọng trải dài từ Bắc vào Nam. Nổi bật phải kể đến đèo Hải Vân nằm giữa ranh giới Huế và Đà Nẵng. Con đèo này từ lâu đã nổi tiếng là một trong những cung đường đèo đẹp nhưng cũng đầy thử thách đối với người đi đường.

Trải qua nhiều thế kỷ lịch sử, nơi đây không chỉ giữ vai trò là cửa ngõ chiến lược bảo vệ vùng đất phía Nam Cố đô Huế mà còn là tuyến giao thông quan trọng trên trục Bắc - Nam.

Đèo Hải Vân - “Thiên hạ đệ nhất hùng quan”

Đèo Hải Vân có chiều dài khoảng 21km, nằm trên dãy núi Bạch Mã, nối liền Đà Nẵng với Huế. Không chỉ là ranh giới tự nhiên giữa hai địa phương, đèo Hải Vân còn là điểm chuyển tiếp giữa hai vùng khí hậu Bắc - Nam.

Trong lịch sử Việt Nam có nhiều sự kiện nổi bật liên quan đến đèo Hải Vân. Theo nhiều sử liệu, năm 1470, trong chuyến thân chinh tiến quân đánh Champa, Lê Thánh Tông đã dừng chân tại đèo. Trước cảnh sắc hùng vĩ của núi rừng và biển cả, nhà vua đã đề thơ và gọi nơi đây là “Thiên hạ đệ nhất hùng quan”.

Đến đầu thế kỷ XIX, sau khi thống nhất đất nước và chọn Huế làm kinh đô, triều Nhà Nguyễn coi Hải Vân là cửa ngõ quan trọng bảo vệ kinh thành. Ghi chép trong Đại Nam thực lục có đoạn, dưới thời Minh Mạng, con đường qua đèo được xây dựng và lát đá. Năm 1826, triều đình cho xây dựng cụm công trình quân sự trên đỉnh đèo, hình thành pháo đài kiên cố mang tên Hải Vân Quan.

Sau khi kiểm soát Trung Kỳ, chính quyền thực dân Pháp tiếp tục mở rộng tuyến giao thông chiến lược qua đèo để kết nối Huế với Đà Nẵng. Từ năm 1886, lực lượng công binh Pháp đã huy động dân phu địa phương xây dựng đường bộ qua đèo. Đến giai đoạn 1902-1906, tuyến đường sắt xuyên đèo được hoàn thành với nhiều cầu và hầm chui men theo sườn núi - tuyến đường sắt vẫn còn hoạt động cho đến ngày nay.

Hầm Hải Vân - Công trình kỳ vĩ của Việt Nam

Từ lâu, đèo Hải Vân được xem là một trong những cung đường đèo hiểm trở nhất miền Trung. Vào những năm 1980-1990, việc vượt đèo từng là nỗi lo của nhiều tài xế đường dài cũng như người dân. Địa hình dốc lớn, nhiều khúc cua gấp cùng mặt đường hẹp khiến tai nạn và tình trạng ách tắc giao thông thường xuyên xảy ra.

Trước tình trạng này, Chính phủ đã nghiên cứu tiền khả thi dự án đường hầm qua đèo Hải Vân từ năm 1996 và đến năm 1998 thì chính thức được phê duyệt. Dự án có tổng mức đầu tư hơn 250 triệu USD, sử dụng nguồn vốn vay từ Ngân hàng Hợp tác Quốc tế Nhật Bản cùng vốn đối ứng của Nhà nước. Công trình được khởi công ngày 27/8/2000.

Đến ngày 5/6/2005, Hầm đường bộ Hải Vân chính thức được khánh thành và đưa vào sử dụng. Sau hơn 1.600 ngày thi công không ngừng nghỉ, công trình đã giúp đảm bảo an toàn giao thông trên tuyến Quốc lộ 1A.

Hầm chính dài 6.280m, rộng khoảng 11,9m, cao 7,5m với hai làn xe lưu thông; tĩnh không thông xe đạt 4,95m. Bên trong hầm còn bố trí lối đi dành cho công tác bảo dưỡng và 18 điểm mở rộng để dừng xe khẩn cấp.

Việc thi công được chia cho các nhà thầu quốc tế. Cửa hầm phía Nam thuộc địa phận Đà Nẵng, do Công ty Dong Ah (Hàn Quốc) phối hợp với Tổng công ty Sông Đà thực hiện; phía Bắc thuộc Huế do liên danh Hazama (Nhật Bản) và Cienco 6 đảm nhiệm.

Khi thông xe vào năm 2005, hầm Hải Vân trở thành hầm đường bộ dài nhất Đông Nam Á và nằm trong nhóm 30 hầm đường bộ lớn trên thế giới thời điểm đó. Nhờ tuyến hầm, thời gian di chuyển giữa Huế và Đà Nẵng được rút ngắn đáng kể, thay vì mất gần một giờ vượt qua cung đèo dài hơn 20km, các phương tiện chỉ cần khoảng 10-15 phút để đi qua hệ thống hầm.

Sau đó, kỷ lục này bị phá vỡ bởi chính hầm Hải Vân 2 (khánh thành tháng 1/2021) với chiều dài hầm chính 6.292m, song song và kết nối với hầm 1, tạo thành cụm hầm đường bộ dài nhất khu vực.

Điểm du lịch nổi tiếng

Khi tuyến hầm đi vào hoạt động, vai trò giao thông chính của đèo Hải Vân dần được thay thế. Không còn là cung đường hiểm trở đông đúc xe cộ, đèo Hải Vân trở thành điểm tham quan hấp dẫn đối với du khách trong và ngoài nước.

Ở độ cao gần 500m so với mực nước biển, đỉnh đèo mang đến tầm nhìn bao quát biển trời miền Trung. Công trình nổi bật nhất tại đây là Hải Vân Quan nằm trên đường phân thủy của dãy Bạch Mã và cũng là ranh giới giữa Huế và Đà Nẵng.

Cổng thành được xây theo dạng vòm cuốn. Mặt quay về phía Huế khắc ba chữ “Hải Vân Quan”. Phía hướng về Đà Nẵng ghi dòng chữ “Thiên hạ đệ nhất hùng quan”. Dưới triều Nguyễn, nơi đây vừa là cửa ải, vừa là pháo đài quân sự quan trọng bảo vệ kinh đô Huế.

Trong thế kỷ XX, khu vực này từng được thực dân Pháp và sau đó là quân đội Mỹ sử dụng như một vị trí quân sự chiến lược. Di tích này được xếp hạng Di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật quốc gia vào năm 2017.

Hiện nay, cùng với cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ và giá trị lịch sử lâu đời, đèo Hải Vân trở thành điểm dừng chân quen thuộc trên các hành trình khám phá miền Trung. Chính quyền địa phương cũng đang hướng tới việc phát triển khu vực này thành điểm du lịch quy mô lớn, khai thác tốt hơn tiềm năng văn hóa và cảnh quan đặc sắc của “đệ nhất hùng quan”.