Lượng khách tăng, đóng góp cho bảo tồn chưa tương xứng

Tại hội thảo “Phát triển du lịch đô thị cổ Hội An - Di sản văn hóa thế giới trong kỷ nguyên mới”, tổ chức chiều 17-10 tại Đà Nẵng, câu chuyện phát triển du lịch Hội An được đặt ra không chỉ ở khả năng thu hút khách mà còn ở việc bảo tồn những giá trị nguyên bản của đô thị di sản.

Theo số liệu được TS Phạm Thị Thanh Hường, Văn phòng UNESCO tại Việt Nam, nêu tại hội thảo, năm 2024, Hội An đón khoảng 4,4 triệu lượt khách nhưng chỉ có 1,78 triệu lượt mua vé tham quan, tương đương khoảng 40%. Năm 2025, lượng khách đạt gần 5 triệu lượt nhưng số vé bán ra chỉ đạt 1,71 triệu lượt, tương đương khoảng 35%.

Như vậy, lượng khách đến Hội An tiếp tục tăng nhưng số lượt mua vé tham quan lại giảm. Nếu năm 2024 có khoảng 2,62 triệu lượt khách không mua vé thì năm 2025, con số này lên tới gần 3,29 triệu lượt, tính theo số liệu tổng lượt khách và vé tham quan được cung cấp.

Theo TS Hường, thực tế này cho thấy phần lớn du khách đang thụ hưởng cảnh quan, không gian di sản nhưng chưa trực tiếp đóng góp cho công tác bảo tồn thông qua vé tham quan. Đây là vấn đề đáng chú ý trong bối cảnh Hội An phải dành nguồn lực để gìn giữ hệ thống kiến trúc cổ, bảo vệ cảnh quan và duy trì những giá trị văn hóa đã làm nên sức hấp dẫn của điểm đến.

Theo báo cáo đề dẫn hội thảo của ông Phạm Phú Ngọc, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn di sản văn hóa thế giới Hội An, khu vực bảo vệ di sản rộng 130ha, trong đó vùng lõi rộng 30ha có 1.175 di tích. Hơn 80% số di tích thuộc sở hữu tư nhân và tập thể.

Từ năm 2012 đến tháng 7-2026, phố cổ ghi nhận 19,2 triệu lượt khách mua vé tham quan, với doanh thu hơn 2.000 tỉ đồng. Trong giai đoạn 2012-2025, có 26 công trình trong khu di sản được đầu tư tu bổ, tôn tạo; Nhà nước hỗ trợ kinh phí cho hơn 150 di tích thuộc sở hữu tư nhân, tập thể.

Những con số này cho thấy công tác bảo tồn đòi hỏi nguồn lực lớn, trong khi một bộ phận đáng kể khách đến Hội An chưa mua vé tham quan. Bài toán đặt ra không đơn thuần là tăng doanh thu từ vé mà còn là tổ chức hoạt động du lịch theo hướng tạo ra sự đóng góp tương xứng hơn cho việc gìn giữ di sản.

Sức ép không chỉ nằm ở nguồn lực bảo tồn. Theo các ý kiến tại hội thảo, lượng khách tập trung đông tại một số tuyến phố, di tích và khung giờ đang gây áp lực lên hạ tầng, môi trường, an toàn và chất lượng trải nghiệm. Nguy cơ thương mại hóa, cùng những tác động của biến đổi khí hậu và thiên tai, càng đòi hỏi cách thức quản lý phù hợp hơn.

Đáng lo ngại, sự hiện diện của cư dân bản địa trong khu phố cổ ngày càng suy giảm. Theo TS Phạm Thị Thanh Hường, năm 2023, khu phố cổ chỉ còn hơn 3.000 cư dân; khoảng 40% chủ nhà gốc Hội An đã chuyển ra nơi khác. Năm 2024, chỉ khoảng 20-30% di tích còn có người ở.

Nhiều ngôi nhà chuyển thành cửa hàng, cơ sở lưu trú, khiến không gian sinh hoạt, thờ tự và nếp sống truyền thống dần bị thu hẹp. Khi nhà cổ ngày càng phục vụ chức năng kinh doanh, đời sống cộng đồng vốn tạo nên sức sống của di sản có nguy cơ mai một.

TS Hường đề xuất đưa chính sách nhà ở, cư trú vào trung tâm quản lý di sản; tăng hỗ trợ tu bổ cho các hộ trực tiếp sinh sống trong nhà cổ và xây dựng cơ chế để nguồn thu du lịch quay trở lại phục vụ người dân.

Đây cũng là vấn đề được ThS Nguyễn Thị Huệ, Viện Nghiên cứu văn hóa, nhấn mạnh khi cho rằng cộng đồng cư dân là chủ thể không thể thay thế trong công tác bảo tồn. Giá trị Hội An không chỉ nằm ở kiến trúc nhà gỗ, mái ngói âm dương hay những bức tường rêu phong, mà còn hiện diện trong phong tục, tín ngưỡng, nghề truyền thống và đời sống thường nhật được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Nếu cư dân bản địa dần vắng bóng, Hội An có nguy cơ trở thành không gian thương mại mang dáng vẻ cổ kính nhưng thiếu sức sống văn hóa. Vì vậy, giữ gìn di sản phải đi cùng hỗ trợ sinh kế, giảm gánh nặng tu bổ nhà cổ và bảo đảm người dân được tham gia, hưởng lợi thực chất từ hoạt động du lịch.

Mở rộng trải nghiệm, lấy cộng đồng làm trung tâm phát triển

Bên cạnh bài toán vé tham quan và bảo tồn, chất lượng sản phẩm cũng là vấn đề cần giải quyết để Hội An phát huy tốt hơn giá trị đang sở hữu.

Theo Hiệp hội Du lịch Đà Nẵng, dù nổi tiếng, du lịch Hội An vẫn chưa khai thác hết tiềm năng. Các sản phẩm còn trùng lặp, chủ yếu xoay quanh tham quan phố cổ, thả hoa đăng, đi thuyền thúng, làm lồng đèn và đạp xe. Trong khi đó, trải nghiệm văn hóa chuyên sâu, nghệ thuật, chăm sóc sức khỏe và các hoạt động kinh tế đêm có giá trị gia tăng cao vẫn còn hạn chế.

Thực trạng này đặt ra yêu cầu chuyển từ thu hút khách bằng số lượng sang nâng cao chất lượng trải nghiệm, gia tăng giá trị trên mỗi lượt khách và tạo thêm lý do để du khách quay trở lại. Thay vì tiếp tục cạnh tranh chủ yếu bằng giá, Hội An cần khai thác chiều sâu văn hóa bản địa, đổi mới sản phẩm và ứng dụng công nghệ, trí tuệ nhân tạo trong kết nối, điều phối khách.

Định hướng được Trung tâm Quản lý bảo tồn di sản văn hóa thế giới Hội An đưa ra là tiếp tục lấy phố cổ làm hạt nhân, đồng thời mở rộng không gian du lịch gắn với các làng nghề và khu vực sinh thái lân cận như làng mộc Kim Bồng, làng gốm Thanh Hà, làng rau Trà Quế, rừng dừa Cẩm Thanh và Cù Lao Chàm.

Các sản phẩm dự kiến phát triển gồm “Dấu ấn tuồng xưa”, tour đêm Nhà lao Hội An và tuyến “Về Cẩm Thanh - Nghe dừa kể chuyện”. Việc kết nối phố cổ với các không gian văn hóa, làng nghề và sinh thái được kỳ vọng giúp đa dạng hóa trải nghiệm, đồng thời phân bổ dòng khách ra ngoài khu vực trung tâm.

Phát triển du lịch sáng tạo gắn với truyền nghề cũng là hướng đi được đề xuất. Chẳng hạn, kết nối tham quan nhà cổ với nghề mộc Kim Bồng có thể giúp du khách tìm hiểu cấu trúc kiến trúc, kỹ thuật ghép gỗ và trải nghiệm thao tác trên mô hình thực hành. Qua đó, nghề truyền thống không chỉ được giới thiệu như một sản phẩm tham quan mà còn có cơ hội tiếp tục hiện diện trong đời sống kinh tế, văn hóa địa phương.

Tuy nhiên, việc mở rộng sản phẩm phải gắn với khả năng bảo tồn và sức chịu tải của từng khu vực. Theo đề xuất của Thạc sĩ, kiến trúc sư Hoàng Đạo Bảo Cầm, Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam, Hội An có thể nghiên cứu mô hình điều phối điểm đến DMO, kết hợp phát triển du lịch sáng tạo gắn với truyền nghề và quản lý sức chứa theo từng điểm, từng khung giờ.

Cùng với đó, Hội An dự kiến đẩy mạnh số hóa di tích, triển khai bán vé điện tử và quản lý sức chứa điểm đến. Các giải pháp như số hóa 3D di tích, cung cấp thông tin đa ngôn ngữ qua mã QR, xây dựng bản đồ không gian sáng tạo, nghệ thuật và ứng dụng nền tảng hỗ trợ du lịch thông minh cũng được đặt ra nhằm cải thiện trải nghiệm, hỗ trợ điều tiết dòng khách.

Quản trị đồng bộ trên toàn không gian di sản là yêu cầu khác được các đại biểu đề cập. Sau khi sắp xếp đơn vị hành chính từ ngày 1-7-2025, khu vực di sản và vùng đệm thuộc các phường Hội An, Hội An Đông, Hội An Tây và xã Tân Hiệp. Vì vậy, công tác quản lý cần có sự phối hợp giữa các địa phương trong bảo vệ kiến trúc, cảnh quan, trật tự đô thị và tổ chức hạ tầng phục vụ du khách.

Phó Giám đốc Sở Xây dựng thành phố Đà Nẵng Trần Bá Tú chỉ ra những bất cập như thiếu đồng bộ trong quản lý kiến trúc, cảnh quan và trật tự đô thị; nguồn thu phí tham quan tập trung tại phường Hội An, trong khi áp lực môi trường, bãi đỗ xe và hạ tầng kỹ thuật dồn sang các phường Hội An Đông, Hội An Tây. Việc thiếu cơ chế thống nhất điều tiết sức chứa du lịch cũng là vấn đề cần được giải quyết.

Trong không gian phát triển mới của Đà Nẵng, Hội An được định hướng tăng cường liên kết với Mỹ Sơn, khu vực ven biển, phía Nam và phía Tây thành phố, từng bước hình thành chuỗi sản phẩm bổ trợ, kéo dài thời gian lưu trú và nâng cao giá trị mỗi lượt khách.

Những định hướng này cho thấy phát triển du lịch Hội An không thể chỉ dựa vào sức hút của khu phố cổ mà cần một cơ chế quản lý tổng thể, trong đó bảo tồn, tổ chức dòng khách, phát triển sản phẩm và bảo đảm sinh kế cộng đồng được triển khai đồng bộ.

Nghịch lý hàng triệu lượt khách nhưng lượng vé tham quan giảm vì thế không chỉ là câu chuyện về doanh thu. Đó còn là lời cảnh báo về cách thức khai thác một di sản sống: lượng khách tăng chưa đồng nghĩa với nguồn lực bảo tồn tăng tương ứng, cũng chưa bảo đảm cư dân địa phương được hưởng lợi hay các giá trị văn hóa được gìn giữ.

Để duy trì sức hấp dẫn lâu dài, Hội An cần lấy di sản làm nền tảng, cộng đồng làm chủ thể và chất lượng trải nghiệm làm thước đo. Khi người dân tiếp tục sống trong những ngôi nhà cổ, nghệ nhân có điều kiện truyền nghề, nguồn thu du lịch góp phần trở lại cho bảo tồn và du khách được tiếp cận những trải nghiệm chân thực, tăng trưởng du lịch mới có thể gắn với sự bền vững của đô thị di sản.