Việt Nam là quốc gia có nền nông nghiệp lâu đời, giữ vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế và văn hóa của người dân. Chính từ nền tảng đó, nhiều nhà khoa học nông nghiệp xuất sắc đã trưởng thành và có những đóng góp to lớn cho sự phát triển của ngành.

Trong số đó, Giáo sư, Viện sĩ Vũ Tuyên Hoàng là một gương mặt tiêu biểu với nhiều cống hiến quan trọng trong lĩnh vực khoa học cây trồng và nông nghiệp Việt Nam.

Xuất thân trong gia đình "danh gia vọng tộc"

Theo thông tin từ Thông tấn xã Việt Nam, Giáo sư, Viện sĩ Vũ Tuyên Hoàng sinh ngày 2/12/1938 tại Hà Nội, trong một gia đình trí thức nổi tiếng, có truyền thống văn chương nghệ thuật. Cha ông là nhà nghiên cứu văn học Vũ Ngọc Phan (từng được nhận Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học - Nghệ thuật đợt I năm 1996) và mẹ là nhà thơ Hằng Phương.  

Mặc dù sinh ra và lớn lên trong gia đình "danh gia vọng tộc", giàu truyền thống văn hóa nhưng ông không theo đuổi văn học nghệ thuật mà lựa chọn làm bạn với cây trồng. Đây cũng chính là bước ngoặt lớn, đưa ông đến gần với người nông dân và được tôn vinh là "ngôi sao Thần nông". 

Năm 1960, sau khi tốt nghiệp Đại học Hoa Nam (Trung Quốc), ông trở về nước và bắt đầu công tác tại Trường Đại học Nông nghiệp I Hà Nội (nay là Học viện Nông nghiệp Việt Nam). Tại đây, ông có những công trình nghiên cứu đầu tiên và để lại ấn tượng sâu sắc. Một trong số đó có thể kể đến chuyển đổi lúa chiêm sang lúa mùa. 

Thành quả nghiên cứu là sự ra đời của các giống lúa Đông Xuân 1, Đông Xuân 2, Đông Xuân 3, góp phần giải quyết bài toán thiếu lương thực của Việt Nam và trở thành nền tảng để phát triển nhiều giống lúa năng suất cao sau này như NN8.

Năm 1969, ông sang Liên Xô học tập và tiếp tục tạo dấu ấn trên lĩnh vực di truyền học. Tại đây, ông đề xuất lý thuyết về hai hệ thống gen trong cây lúa liên quan đến sinh học phân tử với mong muốn đưa năng suất cây lúa đạt mức tối ưu. Thời điểm đó, nghiên cứu này được đánh giá cao. Liên Xô cũng đã ứng dụng làm cơ sở khoa học cho quy trình thâm canh lúa tại vùng diện tích rộng khoảng 200.000ha, đồng thời trở thành nền tảng cho ngành di truyền và chọn giống cây trồng ở Việt Nam.

Sau khi trở về nước, Giáo sư Vũ Tuyên Hoàng cùng các cộng sự tập trung nghiên cứu giống mới, hoàn thiện kỹ thuật canh tác và chuyển giao tiến bộ khoa học đến nông dân. Trong hơn nửa thế kỷ cống hiến, ông đã chủ trì hoặc tham gia hơn 50 công trình khoa học cấp Nhà nước, chọn tạo thành công 26 giống lúa được công nhận, 20 giống rau màu, 8 giống cây ăn quả và xây dựng 5 quy trình kỹ thuật canh tác cấp Nhà nước.

Các giống lúa như NN75-6, CH5, CH133, U14, U17, P4, P6… gắn liền với tên tuổi của ông và được ứng dụng rộng rãi trong sản xuất.

Không chỉ thành công với cây lúa, Giáo sư Vũ Tuyên Hoàng còn mở rộng nghiên cứu sang nhiều đối tượng nông nghiệp khác, từ khoai tây, khoai lang đến một số giống cây ăn quả và vật nuôi. Những nghiên cứu này cho thấy nỗ lực đa dạng hóa đối tượng cây trồng, hướng tới nâng cao hiệu quả sản xuất nông nghiệp theo hướng bền vững.

Một trong những dấu ấn lớn nhất trong sự nghiệp của ông là 18 năm liên tục đảm nhiệm cương vị Chủ nhiệm Chương trình lương thực quốc gia. 

Không chỉ góp phần thay thế các giống lúa năng suất thấp bằng giống mới năng suất cao trên phạm vi cả nước, ông còn tập trung chọn tạo các giống có năng suất vượt trội nhằm bảo đảm an ninh lương thực. Khi sản lượng lương thực đã ổn định, hướng nghiên cứu của ông chuyển sang phát triển các giống lúa chất lượng cao phục vụ tiêu dùng và xuất khẩu.

Bên cạnh sự nghiệp nghiên cứu khoa học, Giáo sư, Viện sĩ Vũ Tuyên Hoàng còn là người yêu nghệ thuật, để lại dấu ấn lớn với gần 20 tập thơ in chung, một tập thơ riêng, khoảng 400 bài tản văn đăng trên Tạp chí Thế giới mới (1996-2004), sau được tuyển chọn trong tập Tản mạn đường dài. 

Ngoài ra, ông sáng tác hội họa với nhiều tranh chân dung, phong cảnh được giới thiệu trên các tạp chí và triển lãm mỹ thuật.

Với những cống hiến đặc biệt trong lĩnh vực di truyền học và chọn giống cây trồng, cùng hàng loạt công trình khoa học có giá trị thực tiễn, Giáo sư, Viện sĩ Vũ Tuyên Hoàng được giới khoa học và nông nghiệp Việt Nam tôn vinh là "Ngôi sao Thần nông" - biểu tượng của một đời tận hiến cho sự phát triển của nền nông nghiệp nước nhà.

Dấu mốc trong sự nghiệp của “Ngôi sao Thần nông” Việt Nam

Về học vấn, Giáo sư, Viện sĩ Vũ Tuyên Hoàng tốt nghiệp Đại học Hoa Nam (Trung Quốc) năm 1960. Ông có thời gian giảng dạy tại Trường Đại học Nông nghiệp I Hà Nội. Sau đó, ông sang Liên Xô học tập và bảo vệ thành công luận án Phó Tiến sĩ Sinh học năm 1973, Tiến sĩ Khoa học chuyên ngành nông nghiệp năm 1977. 

Năm 1983, ông được phong học hàm Giáo sư. 

Từ năm 1988, ông lần lượt được bầu là Viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Nông nghiệp Liên Xô, Viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Nông nghiệp Liên bang Nga (1991), Viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Thế giới thứ ba (1994) và Viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học ASEAN (2005).

Trong quá trình công tác, Giáo sư, Viện sĩ Vũ Tuyên Hoàng từng giữ nhiều cương vị quan trọng như Viện trưởng Viện Cây lương thực và Cây thực phẩm; Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp kiêm Viện trưởng Viện Di truyền Nông nghiệp; Bí thư Đảng đoàn, Chủ tịch Hội đồng Trung ương Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam; Ủy viên Hội đồng Chính sách Khoa học và Công nghệ Quốc gia; Ủy viên Đoàn Chủ tịch Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam. Ông cũng là Ủy viên dự khuyết Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa V, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng các khóa VI, VII, VIII và là đại biểu Quốc hội các khóa VIII, XI, XII.

Với những cống hiến xuất sắc, Giáo sư, Viện sĩ Vũ Tuyên Hoàng được trao Giải thưởng Lúa thế giới lần thứ nhất (1998), Giải thưởng Hồ Chí Minh về Khoa học và Công nghệ (2000), Giải Nhất Giải thưởng Sáng tạo Khoa học - Công nghệ Việt Nam (VIFOTEC) năm 1997 cùng nhiều phần thưởng cao quý khác như Huân chương Độc lập hạng Nhì, Huân chương Lao động hạng Nhất, Huân chương Lao động hạng Ba và Huân chương Kháng chiến chống Mỹ, cứu nước hạng Ba.

Ngày 26/2/2008, Giáo sư, Viện sĩ Vũ Tuyên Hoàng qua đời, khép lại cuộc đời cống hiến không ngừng nghỉ cho nền nông nghiệp nước nhà, để lại niềm tiếc thương trong gia đình, bạn bè, đồng nghiệp và các thế hệ học trò.

Ngày 22/4/2021, cố Giáo sư, Viện sĩ Vũ Tuyên Hoàng được truy tặng Danh hiệu Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới.

Bài viết sử dụng thông tin tại:

Giáo sư, Viện sĩ Vũ Tuyên Hoàng - người gieo mầm xanh hy vọng và ấm no - Chuyên trang tư liệu Nhân vật - Sự kiện của Thông tấn xã Việt Nam 

Giáo sư, Viện sĩ Vũ Tuyên Hoàng từ trần - Báo Nhân dân.