Quyền tự quyết đi liền với quy định kê khai và giám sát minh bạch

Theo dự thảo, các doanh nghiệp sẽ tự tính toán giá bán xăng dầu dựa trên công thức cấu thành giá do Nhà nước quy định (bao gồm giá mua, chi phí tạo nguồn, chi phí kinh doanh định mức, lợi nhuận và thuế). Đáng chú ý, để ngăn chặn tình trạng doanh nghiệp tăng giá quá sớm hoặc trì hoãn việc giảm giá khi thị trường thế giới biến động, nhà điều hành yêu cầu thời điểm áp dụng giá mới phải được công khai trước tối thiểu 30 phút, ghi rõ giờ và phút có hiệu lực.

Bên cạnh đó, quá trình điều chỉnh giá chịu sự giám sát liên tục thông qua hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia do Bộ Công Thương quản lý. Mọi thông báo, dữ liệu cập nhật giá và giao dịch đều phải được lưu trữ vĩnh viễn, cấm chỉnh sửa hay xóa bỏ. Hệ thống này sẽ tự động phát cảnh báo đến Sở Công Thương và lực lượng quản lý thị trường nếu phát hiện các biến động bất thường, hoặc khi doanh nghiệp kê khai tăng/giảm giá nhưng không giải trình được sự thay đổi hợp lý từ các yếu tố đầu vào. Đối với các đơn vị phân phối, giá bán tự quyết không được vượt quá mức giá do đầu mối cung cấp công bố; riêng tại các địa bàn xa cảng, kho đầu mối, mức chênh lệch cho phép tối đa là 2%.

Thiết lập lại ranh giới thị trường và chống đầu cơ, găm hàng

Nhằm phản ánh đúng năng lực thực chất và gắn chặt trách nhiệm cung ứng của doanh nghiệp với người tiêu dùng, Bộ Công Thương đề xuất siết chặt lại điều kiện kinh doanh. Cụ thể, các doanh nghiệp đầu mối phải sở hữu ít nhất 40 cửa hàng bán lẻ (thay vì 10 cửa hàng trực thuộc và 40 doanh nghiệp phân phối như quy định cũ). Lộ trình chuyển tiếp được đặt ra khá rõ ràng: yêu cầu sở hữu ít nhất 10 cây xăng trong năm 2028 và tăng gấp 4 lần từ đầu năm 2029. Quy định này cũng được kỳ vọng sẽ giải quyết dứt điểm tình trạng "hợp thức hóa hồ sơ" thông qua các hợp đồng đại lý ngắn hạn.

Song song đó, dự thảo tháo gỡ điểm nghẽn bằng việc cho phép các thương nhân phân phối được mua bán xăng dầu lẫn nhau. Tuy nhiên, rào cản chống đầu cơ cũng được dựng lên lập tức: xăng dầu mua từ một đơn vị phân phối khác bắt buộc phải được đưa ra tiêu thụ tại hệ thống bán lẻ của bên mua hoặc cung ứng trực tiếp cho người tiêu dùng. Mọi giao dịch phải gắn liền với việc giao nhận hàng hóa thực tế, được truy xuất nguồn gốc từng lô hàng qua hóa đơn điện tử. Nếu phát hiện nhóm từ hai thương nhân trở lên trên cùng địa bàn (chiếm từ 30% thị phần) có dấu hiệu thông đồng, thỏa thuận giá không dựa trên biến động đầu vào, cơ quan chức năng sẽ tiến hành điều tra hành vi hạn chế cạnh tranh.

Định hình năng lực doanh nghiệp và lộ trình bỏ quỹ bình ổn

Việc trao quyền định giá không chỉ là sự thay đổi về chính sách mà còn đặt ra bài toán lớn về năng lực quản trị đối với các doanh nghiệp xăng dầu. Đại diện Tập đoàn Xăng dầu Việt Nam (Petrolimex) nhận định, cơ chế mới giúp doanh nghiệp phản ứng kịp thời hơn trước các biến động về tỷ giá, logistics và nguồn cung. Tuy nhiên, áp lực đi kèm là doanh nghiệp phải nâng cao năng lực dự báo, quản trị dòng tiền, tối ưu hóa bộ máy quản lý và tự động hóa hệ thống kho bãi để giảm thiểu chi phí kinh doanh, tăng sức cạnh tranh.

Trong dài hạn, để thị trường thực sự vận hành theo đúng quy luật cung cầu, Bộ Công Thương cũng đã đề xuất chấm dứt việc trích lập và chi sử dụng Quỹ bình ổn giá xăng dầu từ năm 2027. Tuy nhiên, Nhà nước vẫn nắm giữ "công cụ phanh khẩn cấp" – trong trường hợp thị trường có những biến động bất thường đe dọa đến an ninh năng lượng và kinh tế vĩ mô, cơ quan quản lý có thể can thiệp bằng cách áp dụng giá tối đa, khung giá hoặc mức giá cụ thể có thời hạn để bình ổn thị trường. Cơ chế mới này được kỳ vọng sẽ mang lại một diện mạo minh bạch, chuyên nghiệp và bình đẳng hơn cho thị trường xăng dầu nội địa trong thời gian tới.