Là một trong 21 danh thắng của nước Nam

Nằm trải dài trên địa bàn tỉnh Hà Tĩnh, dãy núi Hồng Lĩnh từ lâu đã được xem là một trong những biểu tượng linh thiêng của vùng Bắc Trung Bộ, gắn liền với cả lịch sử, văn hóa và hệ thống truyền thuyết đặc sắc của người Việt.  

Theo nhiều tư liệu, Hồng Lĩnh còn được gọi bằng những tên khác như Ngàn Hống, Hồng Sơn hay Rú Hống, là một dãy núi có chiều dài khoảng 30km, rộng gần 15km, trải rộng qua các huyện Nghi Xuân, Can Lộc và Đức Thọ cũ của tỉnh Hà Tĩnh.

Không gian nơi đây nổi bật với địa hình trùng điệp, hệ thống suối khe phong phú và nhiều di tích văn hóa, tâm linh đã tồn tại qua nhiều thế kỷ. Trong lịch sử, Hồng Lĩnh từng được xếp vào danh sách 21 danh thắng của nước Nam và được khắc trên Cửu Đỉnh dưới triều Nguyễn cho thấy vị thế đặc biệt của vùng đất này trong tâm thức dân tộc.

Không chỉ hiện diện trong sử sách, Hồng Lĩnh còn in dấu sâu đậm trong kho tàng truyền thuyết dân gian. Một trong những câu chuyện nổi tiếng nhất liên quan đến sự hình thành 99 đỉnh núi nơi đây gắn với hình tượng hai vị khổng lồ là ông Đùng và bà Đùng.

Chuyện kể rằng, thuở xa xưa, vùng Nghệ An - Hà Tĩnh có nhiều núi non mọc ngổn ngang, chia cắt làng mạc. Ông Đùng và bà Đùng thường giúp dân dời núi, mở đất canh tác. Một ngày, ông Đùng ngỏ lời cầu hôn bà Đùng, nhưng bà ra điều kiện: Nếu trước khi gà gáy sáng hôm sau, ông xếp đủ 100 ngọn núi, bà sẽ đồng ý.

Suốt đêm, ông Đùng miệt mài làm việc, xếp được 99 ngọn núi. Khi thấy ông vẫn đang hì hục, bà Đùng bỗng đùa vui, giả tiếng gà gáy. Tưởng trời đã sáng, ông Đùng buông tay rời đi, để lại một ngọn núi chưa kịp đặt xuống. Ngọn núi bị bỏ lại ấy chính là núi Quyết, ngày nay thuộc tỉnh Nghệ An.

Trở thành phế đô chỉ vì con chim phượng hoàng bay đi

Không chỉ lưu giữ huyền thoại về ông Đùng, dãy núi Hồng Lĩnh còn được xem là một trong những cái nôi gắn với nguồn cội Hồng Lạc. Theo truyền thuyết, khi Kinh Dương Vương - ông nội của Vua Hùng đi tìm vùng đất thích hợp để định đô, ông nghe kể rằng nước Việt Thường từng đặt kinh đô tại Ngàn Hống nên đã trực tiếp đến khảo sát.

Trước mắt nhà vua khi đó là một vùng địa thế hội tụ nhiều điều kiện thuận lợi: Núi non trùng điệp tạo thành thế phòng thủ tự nhiên, phía trước có sông nước uốn lượn, phía xa là biển lớn, hình thành thế đất “tiến có thể công, lui có thể thủ” cho một trung tâm chính trị sơ khai. Trong lúc dừng chân quan sát, nhà vua chứng kiến một hiện tượng đặc biệt khi đàn phượng hoàng gồm 100 con bay lượn trên bầu trời.

Tuy nhiên, do dãy Hồng Lĩnh chỉ có 99 đỉnh núi, con chim đầu đàn không tìm được chỗ đậu nên đã bay đi, kéo theo cả đàn rời khỏi khu vực. Sự việc này được coi là dấu hiệu không thuận lợi. Trước điềm báo đó, Kinh Dương Vương quyết định không đặt kinh đô lâu dài tại đây, về sau dời đô đến vùng Nghĩa Lĩnh, thuộc Phú Thọ ngày nay.

Qua hàng nghìn năm, dãy núi Hồng Lĩnh vẫn giữ vị trí quan trọng trong đời sống tinh thần của cư dân xứ Nghệ. Khu vực này tập trung nhiều di tích như chùa, đền, am cổ cùng các địa danh gắn với những nhân vật lịch sử, văn hóa tiêu biểu. Bao quanh dãy núi là các làng quê đã sản sinh nhiều danh nhân, trong đó có đại thi hào Nguyễn Du và danh tướng Nguyễn Công Trứ, góp phần tạo nên truyền thống văn hiến lâu đời của vùng đất.

Bên cạnh giá trị lịch sử, Hồng Lĩnh còn là không gian văn hóa sống động với hệ thống lễ hội dân gian được duy trì qua nhiều thế hệ. Các hoạt động tín ngưỡng gắn với núi rừng và sông nước phản ánh đời sống tinh thần phong phú của cư dân địa phương, đồng thời góp phần gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống.

Đến nay, dù không còn dấu tích của một kinh đô cổ, Hồng Lĩnh vẫn được nhìn nhận như một chứng tích gắn với lịch sử và huyền thoại. Những câu chuyện về 99 đỉnh núi, đàn chim phượng hoàng hay quyết định dời đô của Kinh Dương Vương tiếp tục được lưu truyền trong dân gian, trở thành một phần ký ức văn hóa của người Việt.

Từ góc nhìn hiện đại, dãy núi này không chỉ mang giá trị cảnh quan mà còn là nơi hội tụ giữa lịch sử, truyền thuyết và bản sắc văn hóa. Sự giao thoa giữa yếu tố hiện thực và huyền sử đã góp phần tạo nên sức hấp dẫn đặc trưng của Hồng Lĩnh.