Đây là một trong những nội dung trọng tâm được các đại biểu, chuyên gia và cộng đồng doanh nghiệp trao đổi tại Diễn đàn Phòng vệ thương mại lần thứ ba với chủ đề “Thúc đẩy năng lực sản xuất quốc gia - Kiến tạo động lực cho tăng trưởng,” do Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương) tổ chức ngày 18/9.

Phát biểu khai mạc diễn đàn, Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân nhấn mạnh phòng vệ thương mại có vai trò quan trọng trong việc bảo đảm môi trường cạnh tranh công bằng, bảo vệ hợp lý năng lực sản xuất trong nước và hỗ trợ hàng hóa Việt Nam duy trì, mở rộng thị trường xuất khẩu.

Theo Thứ trưởng, phòng vệ thương mại không phải là công cụ hạn chế cạnh tranh mà là công cụ nhằm bảo vệ cạnh tranh công bằng. Việc sử dụng hiệu quả công cụ này có thể tạo thêm điều kiện để doanh nghiệp đầu tư, đổi mới công nghệ, duy trì việc làm và củng cố chuỗi cung ứng. Trong bối cảnh các biện pháp phòng vệ thương mại ngày càng được sử dụng phổ biến, công tác phòng vệ thương mại cần chuyển mạnh từ tư duy ứng phó sang chủ động quản trị rủi ro. Trong đó, sự phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước, hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp có ý nghĩa quan trọng.

Cùng với đó, việc tăng cường cảnh báo sớm, nâng cao chất lượng dữ liệu và năng lực sử dụng các công cụ phòng vệ thương mại được xác định là những yêu cầu cần thiết để doanh nghiệp có thể ứng phó hiệu quả hơn với các vụ việc phát sinh.

Thực tế cho thấy hoạt động phòng vệ thương mại của Việt Nam đang được triển khai theo cả hai chiều nhập khẩu và xuất khẩu. Đối với hàng hóa nhập khẩu, Việt Nam đã khởi xướng 62 vụ việc điều tra phòng vệ thương mại và đang duy trì 37 biện pháp đối với hàng hóa nhập khẩu. Các biện pháp được thực hiện trên cơ sở quy định pháp luật và các cam kết quốc tế, góp phần bảo đảm môi trường cạnh tranh và bảo vệ năng lực sản xuất trong nước. Ở chiều xuất khẩu, sức ép đối với doanh nghiệp Việt Nam tiếp tục gia tăng. Tính đến giữa tháng 9/2026, hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam đã đối mặt với 327 vụ việc điều tra phòng vệ thương mại từ 27 thị trường.

Riêng trong 9 tháng năm 2026, đã phát sinh 27 vụ việc mới, cao hơn 4 vụ so với tổng số vụ việc của cả năm 2025. Những con số này cho thấy yêu cầu ngày càng cao đối với cơ quan quản lý, hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp trong việc theo dõi diễn biến thị trường, nhận diện nguy cơ và chuẩn bị phương án ứng phó ngay từ khi xuất hiện những dấu hiệu đầu tiên.

Tại diễn đàn, các đại biểu, chuyên gia và đại diện doanh nghiệp tập trung trao đổi về những giải pháp nâng cao năng lực sản xuất, thúc đẩy tăng trưởng và tăng khả năng chống chịu trước các rủi ro thương mại quốc tế. Ông Nguyễn Ngọc Anh, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo (Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương), trình bày tham luận về các giải pháp chiến lược thúc đẩy tăng trưởng kinh tế trong giai đoạn mới, qua đó làm rõ yêu cầu nâng cao năng lực sản xuất và tạo động lực mới cho tăng trưởng.

Phân tích xu hướng sử dụng các công cụ phòng vệ thương mại trên thế giới, ông Lê Sỹ Giảng, Giám đốc Công ty Trách nhiệm hữu hạn GH Consults, cho rằng tình trạng dư thừa công suất và cạnh tranh về giá đang góp phần làm gia tăng sức ép đối với nhiều ngành sản xuất.

Theo ông, các sản phẩm công nghiệp cơ bản như kim loại, hóa chất, nhựa và vật liệu xây dựng đang chiếm tỷ trọng đáng kể trong các vụ việc phòng vệ thương mại. Bên cạnh các biện pháp truyền thống, xu hướng áp dụng các biện pháp chống lẩn tránh và điều tra gian lận xuất xứ cũng ngày càng được chú trọng. Các công cụ thương mại mới, trong đó có thuế quan theo Điều 232, Điều 301 của Hoa Kỳ và Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu, cũng đặt thêm yêu cầu đối với doanh nghiệp xuất khẩu.

Trước những thay đổi này, doanh nghiệp cần tăng cường theo dõi chính sách thương mại tại các thị trường xuất khẩu, kiểm soát nguồn gốc nguyên liệu, xây dựng hệ thống dữ liệu và chủ động đánh giá những nguy cơ có thể dẫn tới điều tra. Ông Chu Thắng Trung, Phó Cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại, nhấn mạnh cần chuyển từ cách tiếp cận xử lý từng vụ việc sang quản trị chủ động rủi ro thương mại.

Theo đó, các giải pháp cần được triển khai đồng bộ, từ tăng cường cảnh báo sớm, chuẩn hóa dữ liệu, nâng cao năng lực của hiệp hội và doanh nghiệp đến tăng cường phối hợp thực thi và gắn công tác phòng vệ thương mại với chính sách phát triển công nghiệp. Một nội dung đáng chú ý tại diễn đàn là hội thảo chuyên đề hướng dẫn doanh nghiệp nhận diện dấu hiệu khởi xướng điều tra và chuẩn bị hồ sơ yêu cầu điều tra phòng vệ thương mại.

Cục Phòng vệ thương mại tập trung làm rõ các yêu cầu liên quan đến phạm vi hàng hóa, ngành sản xuất trong nước, việc chứng minh thiệt hại và mối quan hệ nhân quả. Cơ quan này đồng thời hướng dẫn doanh nghiệp cách thu thập dữ liệu, bảo đảm tính đại diện và nhất quán của số liệu trong hồ sơ.

Các tình huống thực tế và những lưu ý trong quá trình chuẩn bị hồ sơ cũng được chia sẻ nhằm giúp doanh nghiệp hiểu rõ hơn về quy trình điều tra và cách thức sử dụng công cụ phòng vệ thương mại. Việc chuẩn bị dữ liệu đầy đủ và có hệ thống có ý nghĩa quan trọng, bởi khi một vụ việc điều tra được khởi xướng, doanh nghiệp thường phải cung cấp lượng thông tin lớn trong thời gian nhất định. Năng lực lưu trữ, kiểm soát và truy xuất dữ liệu vì vậy cần được xem là một phần trong quản trị hoạt động xuất khẩu.

Thông qua các hoạt động hướng dẫn, Cục Phòng vệ thương mại hướng tới việc hỗ trợ doanh nghiệp và hiệp hội từng bước thay đổi cách tiếp cận, từ bị động xử lý khi vụ việc xảy ra sang chủ động theo dõi, cảnh báo và chuẩn bị phương án ứng phó.

Trong bối cảnh thương mại quốc tế tiếp tục có nhiều thay đổi, phòng vệ thương mại không chỉ liên quan đến việc xử lý các vụ điều tra mà ngày càng gắn với năng lực cạnh tranh và khả năng chống chịu của nền sản xuất. Đối với doanh nghiệp xuất khẩu, chủ động kiểm soát dữ liệu, nguồn gốc hàng hóa, cơ cấu thị trường và các tiêu chuẩn liên quan sẽ giúp giảm thiểu những rủi ro có thể phát sinh trong quá trình tham gia thị trường quốc tế.

Ở chiều ngược lại, việc sử dụng các biện pháp phòng vệ thương mại phù hợp đối với hàng hóa nhập khẩu có thể góp phần tạo môi trường cạnh tranh công bằng và hỗ trợ các ngành sản xuất trong nước trước những tác động bất lợi từ thương mại quốc tế. Vì vậy, yêu cầu đặt ra hiện nay không chỉ là nâng cao năng lực xử lý vụ việc mà còn xây dựng một hệ thống quản trị rủi ro thương mại có khả năng phát hiện sớm và phản ứng kịp thời.

Diễn đàn Phòng vệ thương mại năm 2026 qua đó tạo thêm không gian kết nối giữa cơ quan quản lý, hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp, góp phần nâng cao nhận thức và năng lực sử dụng công cụ phòng vệ thương mại, đồng thời hỗ trợ củng cố năng lực sản xuất trong nước và sức chống chịu của nền kinh tế trước những biến động của thương mại toàn cầu.