Hai văn bản pháp lý quan trọng gồm Nghị quyết số 66.13/2026 và Nghị định số 46 chính thức có hiệu lực từ ngày 26/1. Theo đại diện Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế), các quy định mới được xây dựng trên cơ sở kiến nghị của Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao và Bộ Công an, sau khi phát hiện nhiều doanh nghiệp lợi dụng cơ chế quản lý cũ theo Nghị định 15/2018 để trục lợi, gây rủi ro nghiêm trọng cho sức khỏe cộng đồng.

Bịt kẽ hở tiền kiểm, nâng chuẩn từ công bố đến nhập khẩu

Một trong những điểm then chốt của quy định mới là siết chặt khâu tiền kiểm đối với các nhóm sản phẩm có nguy cơ cao. Theo đó, các cơ sở sản xuất thực phẩm dinh dưỡng y học, sản phẩm dành cho trẻ dưới 36 tháng tuổi và thực phẩm bổ sung buộc phải áp dụng các hệ thống quản lý chất lượng nghiêm ngặt như HACCP, ISO 22000 hoặc GMP.

Khác với trước đây, khi doanh nghiệp thương mại có thể đứng tên công bố sản phẩm, nay chính cơ sở sản xuất phải đứng tên, nhằm gắn trách nhiệm trực tiếp đối với chất lượng sản phẩm. Yêu cầu này buộc nhà sản xuất phải kiểm soát chặt chẽ toàn bộ quy trình, từ nguyên liệu đầu vào đến thành phẩm cuối cùng.

Quy trình đăng ký bản công bố sản phẩm cũng được nâng mức kiểm soát. Phiếu kiểm nghiệm bắt buộc phải bao gồm cả chỉ tiêu an toàn và chỉ tiêu chất lượng, qua đó chấm dứt tình trạng “công bố một đằng, chất lượng một nẻo” từng gây bức xúc.

Đối với hàng hóa nhập khẩu, Chính phủ bãi bỏ cơ chế miễn kiểm tra đối với một số mặt hàng, đồng thời áp dụng quy trình kiểm soát hồ sơ và lấy mẫu chặt chẽ ở cả ba phương thức: kiểm tra giảm, kiểm tra thông thường và kiểm tra chặt. Thời gian thẩm định hồ sơ được kéo dài lên 90 ngày, cho phép cơ quan quản lý thành lập hội đồng tư vấn chuyên môn để đánh giá kỹ lưỡng trước khi cho phép lưu hành.

Trước đây, nhiều mặt hàng chỉ cần kiểm tra giấy tờ là có thể thông quan, tạo điều kiện để hàng kém chất lượng, hàng giả “đội lốt” nhãn mác quốc tế thâm nhập thị trường. Với quy định mới, các “đặc quyền miễn kiểm tra” này bị xóa bỏ. Dù là doanh nghiệp lớn hay nhỏ, hàng hóa đều phải trải qua quá trình rà soát hồ sơ và lấy mẫu xét nghiệm thực tế kỹ lưỡng hơn, qua đó tăng thêm một “lớp lọc” bảo vệ người tiêu dùng.

Quản chặt hậu kiểm, quảng cáo và tạo dư địa cho doanh nghiệp chân chính

Ở khâu hậu kiểm, trách nhiệm của các bên trung gian được luật hóa rõ ràng. Các sàn thương mại điện tử và nền tảng mạng xã hội phải kiểm duyệt đầy đủ hồ sơ pháp lý của sản phẩm trước khi cho phép đăng bán, đồng thời chịu trách nhiệm liên đới nếu để lọt hàng vi phạm.

Hoạt động quảng cáo cũng được đặt dưới sự giám sát chặt chẽ hơn. Người nổi tiếng và người có sức ảnh hưởng (KOLs) buộc phải công khai mối quan hệ tài trợ khi quảng bá sản phẩm. Cơ quan chức năng sẽ theo dõi nội dung phát ngôn để ngăn chặn tình trạng quảng cáo sai sự thật hoặc thổi phồng công dụng, đặc biệt với các sản phẩm liên quan đến sức khỏe.

Song song với việc siết chặt quản lý, Chính phủ cũng thúc đẩy cải cách thủ tục hành chính nhằm hỗ trợ doanh nghiệp làm ăn chân chính. Bộ Y tế đã cắt giảm hai thủ tục trong lĩnh vực quảng cáo, giúp rút ngắn khoảng 20% thời gian xử lý hồ sơ; thủ tục chỉ định cơ sở kiểm nghiệm cũng được rút gọn tới 60%. Hiện nay, gần 80% trong tổng số 39 thủ tục hành chính về an toàn thực phẩm đã được phân cấp cho địa phương, qua đó giảm tải cho tuyến trung ương và tăng tính chủ động trong quản lý.

Các sản phẩm đã tự công bố hoặc đăng ký theo quy định cũ được áp dụng lộ trình chuyển tiếp từ 12 đến 24 tháng. Sau thời hạn này, doanh nghiệp buộc phải hoàn thiện hồ sơ theo tiêu chuẩn mới nếu muốn tiếp tục lưu hành sản phẩm trên thị trường.

Thực tế cho thấy, năm 2025 được coi là “năm đen tối” của an toàn thực phẩm, khi hàng loạt vụ việc liên quan đến thực phẩm, sữa, thực phẩm chức năng và thuốc giả bị phanh phui. Điển hình là vụ Nguyễn Trung Kiên, Chủ tịch HĐQT Công ty Z-Holding, cùng 8 đồng phạm bị truy tố về hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả là lương thực, thực phẩm. Theo hồ sơ vụ án, từ năm 2020 đến 2023, đường dây này đã đưa ra thị trường nhiều sản phẩm sữa giả, thu về 2.436 tỷ đồng doanh thu.

Các đối tượng sử dụng nguyên liệu giá rẻ trôi nổi, thuê gia công bao bì nhái thương hiệu, đồng thời quảng cáo thổi phồng công dụng như “điều trị tiểu đường, ngăn ngừa đột quỵ” để lừa người tiêu dùng. Để tiêu thụ sản phẩm, Z-Holding còn xây dựng mạng lưới kinh doanh đa cấp với hơn 6.000 đại lý trên toàn quốc, sử dụng mức hoa hồng cao để lôi kéo người tham gia. Vụ án được đánh giá là chuyên án sản xuất thực phẩm giả lớn nhất từng bị triệt phá tại khu vực phía Nam, phơi bày rõ những thủ đoạn tinh vi trong việc kinh doanh sản phẩm dinh dưỡng kém chất lượng.