Tại hội thảo “Giải pháp ứng phó chính sách thuế tạm thời 150 ngày của Hoa Kỳ” diễn ra ngày 25/3 tại Thành phố Hồ Chí Minh, các chuyên gia kinh tế đã mổ xẻ những tác động sâu rộng từ các quyết định pháp lý mới nhất của chính quyền Mỹ. Sự kiện do Trung tâm Xúc tiến Thương mại và Đầu tư Thành phố Hồ Chí Minh (ITPC) phối hợp cùng Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam Chi nhánh khu vực Thành phố Hồ Chí Minh (VCCI-HCM) và Viện Sáng kiến Việt Nam tổ chức, trong bối cảnh kim ngạch xuất khẩu sang Mỹ năm qua đạt gần 152 tỷ USD.

Diện mạo thị trường sau phán quyết vô hiệu hóa cơ chế áp thuế khẩn cấp

Phân tích về nguồn gốc biến động, Giáo sư Trần Ngọc Anh từ Đại học Indiana (Hoa Kỳ) cho biết, phán quyết ngày 20/2/2026 của Tòa án Tối cao Hoa Kỳ đã vô hiệu hóa cơ chế áp thuế khẩn cấp theo Đạo luật quyền lực kinh tế khẩn cấp quốc tế (IEEPA). Điều này khiến chính sách thuế đối ứng do Tổng thống Donald Trump áp dụng trước đó bị dừng kể từ 0 giờ ngày 24/2/2026. Tuy nhiên, khoảng trống pháp lý này ngay lập tức được lấp đầy bằng “phụ phí nhập khẩu” 10% theo Chương 122, Đạo luật Thương mại Hoa Kỳ 1974 nhằm bảo vệ cán cân thanh toán.

Mức thuế 10% này có thời hạn cứng là 150 ngày, kéo dài đến hết ngày 24/7/2026. Trong giai đoạn "cửa sổ chính sách" này, thuế suất thực tế đối với hàng Việt Nam xuất vào Hoa Kỳ tạm thời giảm từ mức trung bình 21,6% xuống còn 16%. Đây được coi là cơ hội ngắn hạn để doanh nghiệp đẩy mạnh giao hàng, hưởng lợi từ xu hướng nhập khẩu sớm (front-loading). Tuy nhiên, Giáo sư Trần Ngọc Anh dự báo sau mốc 24/7/2026, cục diện có thể chuyển biến theo ba kịch bản chính:

Kịch bản có xác suất cao nhất (60%) là áp lực thuế gia tăng lên mức 20-30% nếu chính quyền Mỹ kết thúc các cuộc điều tra theo Chương 301 về hành vi thương mại không công bằng, nhắm vào các ngành như thép, xe điện và linh kiện bán dẫn. Kịch bản thứ hai mang tính tích cực hơn khi Mỹ có thể nới lỏng thuế quan nếu áp lực lạm phát tại nội địa tăng cao, đặc biệt khi giá dầu Brent vượt ngưỡng 140 USD/thùng do xung đột Trung Đông. Kịch bản cuối cùng là hai quốc gia đạt được thỏa thuận thương mại riêng biệt, trong đó Việt Nam mở cửa thị trường cho nông sản, xe hơi và máy bay Mỹ để đổi lấy việc đưa nhiều mặt hàng vào danh mục hưởng thuế 0%.

Chiến lược quản trị rủi ro và thích ứng với các hàng rào cấu trúc

Tiến sỹ Huỳnh Thế Du tại Đại học Wisconsin Oshkosh (Hoa Kỳ) nhận định rằng biện pháp thuế 150 ngày không đơn thuần là kỹ thuật ngắn hạn mà là bước đệm chuyển sang các cơ chế bảo hộ mang tính cấu trúc khắt khe hơn. Các công cụ như Điều khoản 232 về an ninh quốc gia hay Điều khoản 301 về thặng dư năng lượng sẽ được triển khai mạnh mẽ. Đặc biệt, rủi ro hiện hữu đang bủa vây ngành dệt may và da giày khi cuộc điều tra lao động cưỡng bức (mở rộng Đạo luật UFLPA) nhắm vào 60 quốc gia đòi hỏi sự minh bạch tuyệt đối về nguồn gốc nguyên liệu thô tới tận cấp 2, cấp 3.

Để ứng phó, các chuyên gia khuyến nghị doanh nghiệp cần tận dụng ngay giai đoạn thuế thấp hiện tại để hoàn tất các hợp đồng, đồng thời rà soát lại mã HTS 10 số và các danh mục miễn trừ. Việc ứng dụng hệ thống Quản lý Thương mại Toàn cầu (GTM) và công nghệ Blockchain để tự động hóa hồ sơ, minh bạch hóa nguồn gốc sợi, bông, gỗ là yêu cầu cấp thiết. Doanh nghiệp cũng cần chủ động đàm phán lại các điều khoản Incoterms trong hợp đồng để phân chia trách nhiệm chi phí thuế một cách hợp lý, tránh rủi ro bị đối tác ép giá hoặc gián đoạn đơn hàng sau khi thời hạn 150 ngày kết thúc.

Về phía cơ quan quản lý, các chuyên gia đề xuất thành lập "Ban chỉ đạo ứng phó thuế quan 150 ngày" để theo dõi sát diễn biến và hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp, tương tự cách Singapore và New Zealand đang triển khai. Bà Cao Thị Phi Vân, Phó Giám đốc ITPC nhấn mạnh, việc chủ động phân tích và xây dựng kịch bản tài chính cho khả năng thuế tăng lên mức 15-30% sau ngày 24/7 là nền tảng để giảm thiểu rủi ro. Khả năng thích ứng nhanh với chính sách, thay vì chỉ quan tâm đến mức thuế cụ thể, sẽ quyết định năng lực cạnh tranh và uy tín của hàng hóa "Made in Vietnam" trên thị trường quốc tế trong dài hạn.